Mỹ và Iran đã đạt thỏa thuận sơ bộ, dẫn đến việc eo biển Hormuz được mở cửa trở lại. Tuy nhiên, các công ty vận tải biển và các nhà bảo hiểm dường như đang áp dụng phương pháp chờ đợi và quan sát trước khi cho rằng việc vận chuyển qua eo biển Hormuz và thỏa thuận ngừng bắn cuối cùng, đã đủ ổn định.
Tình trạng eo biển Hormuz
Trước khi chiến sự giữa Mỹ và Iran bùng nổ vào cuối tháng 2, có khoảng 120 đến 140 tàu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày, trong đó khoảng một nửa trong số đó là tàu chở dầu chở khoảng 20 triệu thùng dầu. Iran nhanh chóng đóng cửa eo biển sau khi Mỹ-Israel bắt đầu ném bom và Mỹ bắt đầu phong tỏa hải quân tương ứng đối với các cảng của Iran vài tuần sau đó, theo kênh Al Jazeera.
Theo cơ quan giám sát vận chuyển MarineTraffic hôm 17-6, kể từ khi thỏa thuận sơ bộ được công bố vào cuối tuần qua, chỉ có 7 tàu đi qua eo biển Hormuz. Trong số này có một số tàu chở dầu Iran đã vượt qua ranh giới phong tỏa của Mỹ ở eo biển để “xuất khẩu dầu thô đầu tiên của Iran sau hai tháng”, theo cơ quan giám sát vận chuyển hàng hải TankerTrackers.
Hơn 550 tàu vẫn mắc kẹt ở hai bên eo biển, chờ đi qua vùng biển vùng Vịnh.
Việc phóng tên lửa và máy bay không người lái vũ trang chưa từng có tiền lệ giữa hai bờ Vịnh trong những tuần gần đây đã làm gia tăng lo ngại về an ninh ở eo biển Hormuz. Hơn nữa, cả Mỹ và Iran đều đã tấn công và bắn vào các tàu thương mại trong tuyến đường thủy chỉ rộng 33 km ở điểm hẹp nhất. Tuần trước, quân đội Mỹ đã tấn công ít nhất 3 tàu thương mại, khiến 3 thủy thủ người Ấn Độ thiệt mạng trong một vụ tấn công trên eo biển Hormuz.
Mặc dù hai bên dự kiến sẽ bắt đầu cuộc đàm phán cho một thỏa thuận hòa bình cuối cùng, vẫn còn những lo ngại rằng vận tải thương mại vẫn có thể bị mắc kẹt giữa cuộc xung đột.
“Sẽ cần nhiều hơn một thỏa thuận chính trị trước khi chúng ta thấy sự bình thường hóa, đó là lý do tại sao chúng ta chưa thấy bất kỳ thay đổi đáng kể nào cho đến nay ở eo biển Hormuz nếu nhìn vào các thiết bị theo dõi AIS” - ông Haider Anjum, nhà phân tích cổ phiếu cấp cao tại Jyske Bank (Đan Mạch), cho biết, đề cập các thiết bị phát đáp mà tàu sử dụng để truyền vị trí.
“Các chủ tàu cần thấy được sự an toàn và ổn định thực tế trong một thời gian dài hơn. Chúng ta phải thấy một khoảng thời gian dài không xảy ra sự cố nào trước khi các chủ tàu và công ty bảo hiểm xem xét rằng rủi ro đã giảm xuống mức đủ thấp” - ông nhận định, đồng thời dự đoán điều này có thể mất khoảng 4 tháng.
Rủi ro ở eo biển Hormuz đã chuyển từ việc đóng cửa hoàn toàn tuyến đường thủy “sang một môi trường an ninh phức tạp, nhiều lớp với mìn bên dưới, tên lửa bên trên và các hạn chế về bảo hiểm ở giữa”, theo nhà phân tích Haider Anjum.
Những lo ngại chính
Đầu tiên, mối đe dọa từ thuỷ lôi dưới nước đã gây cản trở giao thông qua eo biển Hormuz trong một thời gian. Trong cuộc chiến với Mỹ, Iran nhiều lần cảnh báo có thể rải thủy lôi tại khu vực này, dù chưa từng xác nhận đã thực hiện hay chưa.
Phía Mỹ nhiều lần khẳng định thủy lôi là một mối nguy hiểm và cho biết họ đã nhắm mục tiêu cụ thể vào các tàu rải thủy lôi của Iran trong cuộc xung đột. Đầu tháng 6, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện rằng Iran đã rải thủy lôi tại nhiều khu vực rộng lớn thuộc eo biển Hormuz, nhưng không nêu chi tiết.
Tuy nhiên, ngay cả khả năng có thủy lôi trong tuyến đường thủy cũng đủ để làm gián đoạn giao thông, chủ yếu là vì không có công ty bảo hiểm nào sẽ bồi thường cho các tàu thuyền chấp nhận rủi ro như vậy.
Theo ông Anjum, ngay cả khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại, môi trường an ninh vẫn đáng lo ngại, đặc biệt đến từ thuỷ lôi. “Việc thiết lập một hành lang an toàn, được kiểm chứng và không có bom mìn, cùng với việc rà phá bom mìn, dự kiến sẽ mất khoảng hai tháng” - ông Anjum cho hay.
Nhà kinh tế Nader Habibi nói với Al Jazeera rằng thủy thủ đoàn trên các tàu đi qua eo biển Hormuz “vẫn sẽ lo ngại về sự an toàn của họ trong vài tuần tới khi các cuộc đàm phán tiếp tục diễn ra về các vấn đề chưa được giải quyết giữa Mỹ và Iran”, đồng thời cho biết thêm rằng sẽ có nguy cơ “gặp phải thuỷ lôi chưa được xử lý”.
Thứ hai, phí quá cảnh qua eo biển Hormuz cũng là một mối lo ngại. Trong lịch sử, việc đi lại qua eo biển Hormuz, nằm trong lãnh hải của Iran và Oman, là miễn phí. Tuy nhiên, kể từ khi chiến sự bắt đầu, Tehran đã tuyên bố rằng điều này sẽ không tiếp tục.
Theo luật quốc tế, không được phép thu phí qua các eo biển tự nhiên như Hormuz, ngay cả khi chúng không nằm trong vùng biển quốc tế. Tuy nhiên, các quốc gia lân cận được phép thu phí cho các “dịch vụ” cung cấp cho tàu thuyền đi qua, chẳng hạn như bảo hiểm hoặc phí cập bến.
Mỹ và các quốc gia thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) phản đối mọi khoản thu có tính chất tương tự phí quá cảnh, cho rằng điều này về cơ bản là vi phạm quyền tự do hàng hải trên biển.
Về phần mình, Iran khẳng định nước này không có ý định thu phí đi qua eo biển mà chỉ thu phí việc điều phối và bảo đảm an toàn cho tàu thuyền. Tehran cho rằng họ có quyền làm điều này, vì eo biển Hormuz không nằm trong vùng biển quốc tế. Nước này đã thành lập Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư vào tháng 5 để giám sát các hoạt động như vậy ở eo biển Hormuz.
Ngày 17-6, Chủ tịch quốc hội kiêm trưởng phái đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf khẳng định "eo biển Hormuz sẽ không trở lại tình trạng như trước khi xung đột nổ ra".
Theo bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran, Tehran sẽ cho phép các tàu thương mại qua lại eo biển an toàn mà không phải nộp phí trong 60 ngày. Sau thời hạn đó, Iran sẽ "tiến hành đối thoại" với Oman "để xác định việc quản lý và các dịch vụ hàng hải trong tương lai" tại Hormuz trên cơ sở thảo luận với các quốc gia khác tại vùng Vịnh.
“Mỹ rất có thể sẽ phản đối việc Iran đơn phương thu phí. Tuy nhiên, họ có thể không muốn khơi lại cuộc xung đột vì vấn đề này. Giữ cho eo biển thông thoáng là ưu tiên cao hơn, ngay cả khi họ phải làm ngơ trước vấn đề này” - ông Habibi nói.
Tuy nhiên, về lâu dài, ông Habibi cho rằng “các nước GCC và Mỹ khó có thể cho phép Iran đòi bất kỳ khoản phí nào”, lưu ý rằng Mỹ có thể quyết định trừng phạt các tàu trả “phí” cho Iran.
Tuy nhiên, những người khác không tin rằng Iran sẽ từ bỏ một số hình thức kiểm soát eo biển, vì đây là đòn bẩy mạnh nhất mà họ có đối với Mỹ.
Thứ ba, việc các công ty bảo hiểm không sẵn lòng bảo lãnh phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh là một trở ngại lớn khác cho việc khởi động lại hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz.
“Ngay cả khi không có các cuộc tấn công việc thiếu bảo hiểm cũng có thể làm gián đoạn hiệu quả hoạt động vận chuyển hàng hóa. Sự không chắc chắn về tính bền vững của thỏa thuận hòa bình sẽ đặt ra nhiều thách thức cho các công ty vận tải biển, và phí bảo hiểm có khả năng vẫn ở mức cao” - nhà kinh tế học Habibi lưu ý.
Ông Anjum nói với Al Jazeera rằng phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh đã giảm so với mức đỉnh điểm trong thời kỳ xung đột, nhưng vẫn “ở mức cao về mặt cấu trúc và có khả năng sẽ duy trì trên mức trước khủng hoảng trong nhiều tuần”.
