Từ Á sang Âu, ngày càng nhiều chính phủ cho rằng các biện pháp kiểm soát hiện nay không còn đủ để bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Các lệnh cấm hoặc hạn chế người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội đang trở thành một xu hướng chính sách mới, với lập luận rằng chúng nhằm bảo vệ trẻ em trên môi trường số.
Anh và những nước nào nữa?
Theo tạp chí TIME, chính phủ Anh đang chuẩn bị ban hành lệnh cấm người dưới 16 tuổi sử dụng một số nền tảng mạng xã hội. Thủ tướng Anh Keir Starmer ngày 15-6 cho rằng mạng xã hội khiến trẻ em dễ trở thành nạn nhân của bắt nạt trực tuyến, quấy rối và các vấn đề sức khỏe tinh thần.
Các nền tảng dự kiến thuộc diện hạn chế gồm Instagram, YouTube, TikTok, Snapchat, Facebook và X. Trong khi đó, các dịch vụ như YouTube Kids, Google Classroom, cũng như các ứng dụng nhắn tin như WhatsApp và Signal dự kiến được miễn trừ.
Ngoài mạng xã hội, các chatbot AI có chức năng “bạn đồng hành lãng mạn” sẽ chỉ dành cho người từ 18 tuổi trở lên. London cũng muốn mở rộng kiểm soát sang các nền tảng phát trực tiếp và một số dịch vụ trò chơi trực tuyến. Dự luật dự kiến được trình Quốc hội trước cuối năm nay và có hiệu lực từ mùa xuân năm 2027.
Để thực thi quy định, Anh sẽ áp dụng các biện pháp xác minh độ tuổi, bao gồm nhận diện khuôn mặt trong một số trường hợp. Chính phủ cũng đang xem xét lệnh giới nghiêm trực tuyến ban đêm và cơ chế ngắt quãng tính năng cuộn nội dung vô tận đối với người dưới 18 tuổi.
Tuy nhiên, kinh nghiệm từ Úc cho thấy việc thực thi không hề đơn giản. Theo cơ quan quản lý an toàn trực tuyến Úc (eSafety), khoảng 70% phụ huynh cho biết con họ vẫn có tài khoản mạng xã hội dù lệnh cấm đã được áp dụng từ cuối năm 2025. Nguyên nhân chủ yếu là nhiều nền tảng chưa yêu cầu xác minh độ tuổi.
Không chỉ Anh và Úc, tại châu Âu, Pháp, Áo, Hy Lạp,... cũng có những bước đi tương tự, và phần lớn đều được người dân ủng hộ.
Nhiều quốc gia châu Á cũng đang đẩy mạnh kiểm soát mạng xã hội đối với trẻ vị thành niên.
Indonesia hồi tháng 3 trở thành quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng như TikTok, Instagram, Facebook và YouTube. Malaysia dự kiến áp dụng quy định tương tự từ giữa năm 2026, trong khi Philippines và Singapore cũng đang xem xét các biện pháp hạn chế mạnh tay hơn.
Các chính phủ cho rằng mạng xã hội được thiết kế để giữ chân người dùng càng lâu càng tốt, làm gia tăng nguy cơ nghiện, ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và sự phát triển của trẻ em. Tuy vậy, nhiều chuyên gia nhận định lệnh cấm chỉ là một phần của giải pháp và cần đi kèm giáo dục kỹ năng số, hỗ trợ tâm lý và tăng cường trách nhiệm của các công ty công nghệ.
Chuyên gia nói gì?
Giới chuyên gia cho rằng có nhiều bằng chứng cho thấy mạng xã hội có thể gây tác động tiêu cực đối với trẻ em và thanh thiếu niên, dù hiệu quả của lệnh cấm hoàn toàn vẫn là chủ đề gây tranh cãi.
Bà Jeanette Dickson, Chủ tịch Học viện Các trường Y Hoàng gia Anh, nhận định việc sử dụng mạng xã hội ở trẻ em hiện là vấn đề đáng lo ngại tương tự như hút thuốc lá.
Theo bà, các thuật toán được thiết kế để gây nghiện có thể khiến trẻ em tiếp xúc với nội dung bạo lực cực đoan hoặc khiêu dâm, đồng thời làm giảm hoạt động thể chất, hạn chế giao tiếp xã hội và ảnh hưởng đến quá trình phát triển các kỹ năng sống.
Bà Amy Orben, giáo sư và Giám đốc chương trình Sức khỏe tâm thần kỹ thuật số tại ĐH Cambridge, cho rằng có bằng chứng rõ ràng cho thấy mạng xã hội đã gây tổn hại cho một số cá nhân. Bà dẫn chứng một số trường hợp tử vong của thanh thiếu niên từng được cho là có liên quan đến nội dung trên mạng xã hội.
Tuy nhiên, bà Orben cũng lưu ý rằng khi xét trên quy mô toàn xã hội, mối liên hệ giữa thời gian sử dụng mạng xã hội và sức khỏe tinh thần của giới trẻ nhìn chung chỉ ở mức tiêu cực nhỏ.
Trong khi đó, bà Naomi Lott, chuyên gia về quyền trẻ em tại ĐH Reading, cho biết mặc dù nghiên cứu về mối tương quan giữa mạng xã hội và sức khỏe tâm thần vẫn còn hạn chế, việc tiếp xúc với các nội dung độc hại hoặc bạo lực có thể gây tác động mang tính chấn thương đối với trẻ em.
Theo bà, mạng xã hội được thiết kế để giữ chân người dùng thông qua cơ chế cuộn nội dung liên tục, khiến trẻ em dễ sử dụng quá mức. Việc dành quá nhiều thời gian cho điện thoại cũng có thể làm giảm mức độ tham gia các hoạt động thể chất.
Tuy vậy, nhiều chuyên gia cảnh báo không nên quy toàn bộ sự gia tăng các vấn đề sức khỏe tâm thần ở thanh thiếu niên cho mạng xã hội. Ông Andy Miah, giáo sư truyền thông khoa học và truyền thông tương lai tại ĐH Salford, cho rằng nhận định sức khỏe tâm thần suy giảm chỉ vì mạng xã hội là cách nhìn quá đơn giản.
Các chuyên gia cho biết nhiều yếu tố khác cũng góp phần tác động đến sức khỏe tinh thần của giới trẻ, bao gồm chi phí sinh hoạt gia tăng, chế độ dinh dưỡng kém và sự suy giảm của các câu lạc bộ, trung tâm sinh hoạt dành cho thanh thiếu niên.
Bà Lott cho rằng một lệnh cấm đơn thuần sẽ không đủ để tạo ra sự thay đổi văn hóa cần thiết nhằm bảo vệ trẻ em và thúc đẩy quyền vui chơi của các em.
Bà cũng cảnh báo cần có các biện pháp hỗ trợ phù hợp cho những thanh thiếu niên bị hạn chế tiếp cận mạng xã hội, bởi nhiều em hiện dựa vào các nền tảng này để xây dựng và duy trì các mối quan hệ bạn bè.
“Nếu bị tách khỏi không gian đó, sức khỏe tinh thần của các em cũng có thể bị ảnh hưởng tiêu cực” - bà Lott nói.
Các tập đoàn công nghệ phản đối kế hoạch của Anh
Dù danh sách các nền tảng bị hạn chế chưa được công bố chính thức, kế hoạch của Thủ tướng Anh Keir Starmer đã vấp phải phản ứng từ các tập đoàn công nghệ lớn.
Đại diện YouTube cho rằng lệnh cấm diện rộng có thể đẩy trẻ em rời khỏi những môi trường trực tuyến được kiểm soát, giám sát và mang lại lợi ích để chuyển sang các dịch vụ ẩn danh, kém an toàn hơn.
Meta (công ty mẹ của Facebook và Instagram) cũng cảnh báo biện pháp này có thể tạo ra những rủi ro mới. Theo hãng, việc cấm hoàn toàn có nguy cơ khiến thanh thiếu niên bị tách khỏi các cộng đồng trực tuyến và nguồn thông tin hữu ích, đồng thời tìm đến những nền tảng không được quản lý, thiếu các cơ chế bảo vệ và kiểm soát của phụ huynh.
Trong khi đó, Snapchat nhấn mạnh phần lớn hoạt động trên ứng dụng này là các cuộc trò chuyện riêng tư giữa bạn bè và thành viên gia đình. Theo công ty, việc cắt đứt những kết nối đó không khiến thanh thiếu niên an toàn hơn mà có thể đẩy các em sang những nền tảng rủi ro hơn.
