Ngày 17-6, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ký một thỏa thuận nhằm chấm dứt cuộc chiến tại Trung Đông. Diễn biến tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán sắp tới, mở ra triển vọng chấm dứt vĩnh viễn những căng thẳng trong khu vực.
Nội dung thỏa thuận
Ngày 17-6, trước khi văn bản được ông Trump và ông Pezeshkian ký kết, các quan chức Mỹ đã đọc nội dung bản ghi nhớ cho báo giới, theo tờ The Guardian.
Thỏa thuận yêu cầu các bên ngừng bắn ngay lập tức và vĩnh viễn trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon. “Cộng hòa Hồi giáo Iran, Hợp chúng quốc Mỹ và các đồng minh của họ trong cuộc chiến hiện nay, bằng việc ký kết bản ghi nhớ này, tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả tại Lebanon” - theo quan chức Mỹ.
Các quan chức Mỹ khẳng định Iran đã chấp nhận rằng kho dự trữ uranium đã làm giàu của Tehran, ở mức tối thiểu, sẽ được pha loãng ngay trên lãnh thổ Iran dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Nhiều vấn đề liên quan chương trình hạt nhân vẫn chưa có lời giải đáp và sẽ tiếp tục được đàm phán trong 60 ngày tới.
“Hai bên cũng nhất trí thảo luận về vấn đề làm giàu uranium và các vấn đề khác liên quan nhu cầu hạt nhân của Cộng hòa Hồi giáo Iran mà cả hai bên cùng chấp thuận, trên cơ sở một khuôn khổ thỏa đáng sẽ được thống nhất trong thỏa thuận cuối cùng” - quan chức Mỹ thông tin với báo giới.
Ngoài ra, Iran sẽ được cấp miễn trừ đối với xuất khẩu dầu thô, sản phẩm dầu mỏ và các dịch vụ ngân hàng liên quan ngay khi văn bản được ký kết.
Iran được yêu cầu bảo đảm việc tàu thương mại đi qua không thu phí trong ít nhất 60 ngày, đồng thời khôi phục hoàn toàn lưu thông trong vòng 30 ngày. Các quan chức cấp cao của Mỹ nói rằng các quốc gia vùng Vịnh sẽ không bao giờ đồng ý với một cơ chế dài hạn cho phép thu phí qua lại.
Tuy nhiên, trưởng đoàn đàm phán của Iran, ông Mohammad Bagher Ghalibaf, sau đó tuyên bố Tehran sẽ thu phí các tàu đi qua eo biển sau giai đoạn 60 ngày miễn phí.
Theo các quan chức trong cuộc họp, văn bản nêu rõ việc tiếp cận các quỹ bị đóng băng của Iran chỉ được thực hiện khi chính quyền Tehran thực sự triển khai các điều khoản của thỏa thuận, chứ không phải ngay khi ký như phía Iran từng kỳ vọng.
Thỏa thuận trao cho hai bên 60 ngày để đàm phán một hiệp định cuối cùng toàn diện, có thể gia hạn nếu hai bên đồng thuận. Một nghị quyết ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc sẽ cần thiết để phê chuẩn bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào.
Tuy nhiên, theo giới quan sát, tính mong manh của tiến trình này không thể xem nhẹ. “Bất kỳ bên nào cũng có thể rút lui bất cứ lúc nào” - một quan chức cấp cao của Mỹ giải thích. Nếu đàm phán đổ vỡ, phía Mỹ cho biết họ sẵn sàng tăng cường đáng kể áp lực kinh tế đối với Iran.
Tiếp theo sẽ thế nào?
Ngày 18-6, Bộ Ngoại giao Thụy Sĩ cho biết rằng dù Mỹ và Iran đã ký một bản sao của thỏa thuận, các cuộc đàm phán ban đầu giữa hai nước vẫn dự kiến sẽ diễn ra tại khu nghỉ dưỡng trên núi Bürgenstock, Thụy Sĩ vào ngày 19-6.
“Hiện tại, kế hoạch vẫn là Mỹ và Iran, cùng với các bên trung gian là Pakistan và Qatar và các quốc gia liên quan khác, sẽ gặp nhau vào ngày mai tại Bürgenstock để tiến hành các cuộc đàm phán ban đầu về việc thực thi thỏa thuận” - bộ này cho biết trong tuyên bố gửi hãng tin Reuters.
“Hiện chưa có thêm thông tin nào về lịch trình và chi tiết của cuộc họp này” - tuyên bố cho biết thêm.
Thời gian tới có thể chứng kiến việc dọn sạch eo biển Hormuz để bảo đảm việc đi lại an toàn. Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius cho biết nước này đang triển khai 2 tàu tới Biển Đỏ để chuẩn bị cho một nhiệm vụ quân sự có thể diễn ra tại eo biển Hormuz.
“Ngay lúc này, tàu quét mìn Fulda và tàu tiếp vận Mosel của chúng tôi đang đi qua kênh đào Suez hướng tới Biển Đỏ” - ông Pistoriu nói với báo giới hôm 18-6 trước cuộc họp với các đồng cấp NATO tại Brussels.
Ông bổ sung rằng trước khi sẽ cần có sự chấp thuận từ Iran và Oman trước khi tham gia bất kỳ hoạt động rà phá mìn nào. Nhiệm vụ này cũng sẽ phụ thuộc vào diễn biến của các cuộc đàm phán tiếp theo giữa Iran và Mỹ.
Bình luận về thỏa thuận, nhiều chuyên gia và cựu quan chức cho rằng văn bản này đem lại lợi ích cho Iran nhiều hơn so với Mỹ và Israel.
Giáo sư khoa học chính trị người Mỹ Robert Pape nói với đài CNN rằng thỏa thuận với Iran không chỉ là một chiến thắng trước mắt. Ông cho rằng “Iran sẽ gia tăng sức mạnh trong hai tháng tới”, đồng thời cảnh báo rằng Iran sẽ “có thêm đòn bẩy vì các kho dự trữ dầu sẽ dần cạn kiệt”.
Cựu Tổng lãnh sự Israel tại New York - ông Alon Pinkas cho rằng thỏa thuận đã khiến Mỹ và Israel ở vào tình thế bất lợi hơn.
“Tôi không thấy dù chỉ một trong 14 điểm đó khiến Mỹ, Israel, hay thực sự là toàn bộ khu vực, trở nên tốt hơn so với ngày 28-2 (khi chiến tranh bắt đầu)” - ông Pinkas nói với CNN hôm 18-6.
Ông Pinkas cho rằng trước chiến tranh, Iran bị cô lập dưới các lệnh trừng phạt làm tê liệt xuất khẩu dầu, gây tổn hại lớn cho nền kinh tế nước này. Nhưng theo thỏa thuận, Iran giờ đây sẽ được phép xuất khẩu dầu, tiếp cận các tài sản bị đóng băng và nhận khoản tài trợ tái thiết trị giá 300 tỉ USD.
Trong khi đó, ông Joe Kent, cựu trợ lý của Tổng thống Trump, cho rằng việc “kiềm chế Israel” là yếu tố then chốt để đảm bảo thỏa thuận được duy trì.
“Việc Tổng thống Trump ký được bản ghi nhớ thỏa thuận (MOU) với Iran và chấm dứt cuộc chiến này là một điều rất tốt. Tôi cầu mong hòa bình được duy trì - việc kiềm chế Israel và tập trung vào ổn định khu vực sẽ là yếu tố then chốt để đảm bảo điều đó kéo dài” - ông Kent viết trên X.
Lãnh đạo các nước hoan nghênh việc Mỹ-Iran ký thoả thuận hoà bình
Sau khi bản kế hoạch hòa bình 14 điểm giữa Mỹ và Iran được chính thức ký kết, các nhà lãnh đạo thế giới đã hoan nghênh nỗ lực ngoại giao này, CNN đưa tin.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho rằng thỏa thuận “mở đường cho một nền hòa bình lâu dài” và sẽ giúp giảm giá năng lượng.
Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị cũng hoan nghênh thỏa thuận Mỹ-Iran, nói rằng “bình minh của hòa bình đã đến”.
Thủ tướng Pakistan, ông Shehbaz Sharif, nói: “Việc ký kết thỏa thuận ở cấp cao nhất của các chính phủ tương ứng thể hiện cam kết của cả hai bên đối với giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột”.
Tổng thư ký NATO Mark Rutte cho biết ông “hoan nghênh” bản ghi nhớ. Ông Rutte nói rằng thỏa thuận sẽ “làm suy giảm” năng lực hạt nhân của Iran và “khôi phục tự do hàng hải”.
