Sáng 23-1 tại TP.HCM, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) tổ chức hội nghị tổng kết hoạt động năm 2025.
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong lĩnh vực sáng tác âm nhạc. Thực tiễn này cũng đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác bảo vệ quyền tác giả, đòi hỏi hệ thống pháp lý sớm có những điều chỉnh phù hợp để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người sáng tạo.
Trao đổi bên lề tại buổi tổng kết, các chuyên gia đã chia sẻ với PLO về vấn đề bảo vệ bản quyền các tác phẩm âm nhạc có dùng AI, một vấn đề đang được dư luận quan tâm.
Thách thức khi truy nguồn tác phẩm có dùng AI
Trao đổi với PLO, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho rằng sự xuất hiện ngày càng nhiều của các ca khúc có yếu tố trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra thách thức mới đối với quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ trong âm nhạc.
Bởi với các sản phẩm âm nhạc do AI tạo ra, việc xác định nguồn gốc sáng tạo là vô cùng phức tạp khi rất khó truy vết dữ liệu mà AI đã tổng hợp. Thực tế, ngay cả với các sáng tác của con người, việc chứng minh hành vi sao chép đã không dễ, vì sự trùng hợp trong âm nhạc không phải là hiếm.
“Có thể mỗi tác phẩm chỉ bị 'học' một chút, cộng dồn từ rất nhiều nguồn khác nhau, nên việc truy ngược để xác định quyền tác giả gần như không khả thi” - nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhận định và cho rằng đây là thách thức lớn đối với những người làm công tác pháp lý và quản lý bản quyền.
Từ góc độ người sáng tác, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho rằng ranh giới giữa sáng tạo của con người và vai trò của công nghệ cần được nhìn nhận dựa trên mục đích sử dụng và ý thức nghề nghiệp của nghệ sĩ.
Do đó, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho hay AI có thể được xem là công cụ hỗ trợ ở một số khâu như gợi ý ý tưởng, hoàn thiện bản demo, nhưng phần cốt lõi của tác phẩm phải xuất phát từ sáng tạo riêng của con người.
“Nếu dùng AI để học tập, tham khảo thì khác với việc dùng AI để kiếm tiền. Khi kiếm tiền bằng sản phẩm âm nhạc, cần tự hỏi mình là nghệ sĩ hay chỉ là người kinh doanh âm nhạc” - nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung cho hay.
Bên cạnh đó, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung kỳ vọng Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam sẽ tiếp tục hoàn thiện phần mềm, bộ đếm và quy trình quản lý, nhằm chuẩn hóa việc thu, phân phối tiền bản quyền cả trên môi trường mạng lẫn trong hoạt động biểu diễn.
Đồng quan điểm, nhạc sĩ Lê Minh cho rằng với những ca khúc do AI sáng tác toàn bộ, câu chuyện bản quyền hiện vẫn còn nhiều tranh cãi trên thế giới và chưa có khung pháp lý rõ ràng. Ngược lại, khi người sáng tác đã có kiến thức âm nhạc và sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ để phát triển ý tưởng, hoàn thiện tác phẩm, thì quyền tác giả vẫn thuộc về con người.
Để bảo đảm minh bạch và bảo vệ quyền lợi chính đáng, nhạc sĩ Lê Minh cho rằng các nhạc sĩ, nhất là người trẻ, cần chủ động đăng ký bản quyền tác phẩm. Việc này giúp xác lập căn cứ pháp lý ban đầu, tạo điều kiện thuận lợi cho cơ quan chức năng xác minh và xử lý tranh chấp khi phát sinh.
Cần sớm hoàn thiện khung pháp lý
Tương tự, nhạc sĩ Hoài An nhận định sự vận động nhanh của thị trường, cùng những thay đổi về khoa học - công nghệ và sự thưởng thức nhạc của công chúng, đang đặt ra nhiều thách thức mới, buộc cơ chế bảo vệ quyền tác giả phải kịp thời điều chỉnh để theo sát thực tiễn.
Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong sáng tác âm nhạc không phải là vấn đề riêng của Việt Nam mà là bài toán chung của thế giới. Khi AI tạo ra một tác phẩm mới, việc xác định quyền tác giả thuộc về nhà phát triển công nghệ, người viết câu lệnh (prompt) hay được phân chia giữa các bên liên quan vẫn còn nhiều tranh luận.
“Ý tưởng có thể xuất phát từ người sử dụng, nhưng phần thực hiện chi tiết lại do AI đảm nhiệm, khiến việc xác định quyền sở hữu trở nên phức tạp. Vì vậy, khi sử dụng AI hỗ trợ sáng tác, người làm nghề cần chủ động lưu giữ toàn bộ quá trình thao tác, từ nội dung câu lệnh, các bước chỉnh sửa đến bản ghi đầu tiên được công bố, nhằm làm căn cứ khi xảy ra tranh chấp” - nhạc sĩ Hoài An cho hay.
Do đó, nhạc sĩ Hoài An cho rằng sự sáng tạo cốt lõi của tác phẩm âm nhạc vẫn phải đến từ con người.
Nhạc sĩ Hoài An cũng bày tỏ tin tưởng hệ thống pháp lý, trong đó có Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), sẽ từng bước hoàn thiện để theo kịp sự phát triển của công nghệ và bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người sáng tạo.
Ông ĐINH TRUNG CẨN, Tổng Giám đốc Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam:
Sẽ có hướng dẫn về đăng ký bản quyền với các tác phẩm có dùng AI
Thời gian qua, Trung tâm đã đồng bộ ứng dụng các phần mềm công nghệ phục vụ phân tích tác phẩm, phân phối, lưu trữ và quản lý dữ liệu bản quyền. Việc này giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý, cho thấy AI và công nghệ, nếu sử dụng đúng cách, mang lại hiệu quả rõ rệt trong quản lý và bảo vệ quyền tác giả.
Tuy nhiên, vấn đề chốt hiện nay nằm ở dữ liệu. Trên thế giới, đã xuất hiện tranh chấp về việc doanh nghiệp công nghệ sử dụng dữ liệu tác phẩm để huấn luyện AI mà chưa xin phép chủ sở hữu quyền.
Do đó, Trung tâm xác định rõ các trường hợp liên quan đến AI trong việc bảo hộ quyền tác giả.
Trên cơ sở đó, Trung tâm xác định rõ các trường hợp liên quan đến AI trong bảo hộ quyền tác giả.
Trường hợp thứ nhất, nếu tác phẩm do AI tạo ra hoàn toàn, bao gồm cả nhạc và lời, thì không được bảo hộ quyền tác giả.
Trường hợp thứ hai, nếu phần nhạc do con người sáng tác, phần lời do AI hỗ trợ hoặc ngược lại, thì quyền tác giả vẫn được xem xét bảo hộ đối với phần sáng tạo của con người.
Trường hợp thứ ba, nếu cả nhạc và lời đều do con người sáng tác nhưng có sự hỗ trợ của AI ở mức độ nhất định để phát triển tác phẩm, thì quyền tác giả vẫn thuộc về người sáng tạo.
Thời gian tới, Trung tâm sẽ công bố hướng dẫn cụ thể về đăng ký bản quyền đối với các tác phẩm có yếu tố AI. Tác giả phải tự đăng ký và chịu trách nhiệm trước pháp luật, xác định rõ phần sáng tạo của con người và phần AI hỗ trợ. AI là xu hướng không thể đảo ngược, song linh hồn của tác phẩm vẫn phải thuộc về con người.
