Theo đài CNN, việc Tổng thống Mỹ Donald Trump chuyển từ chiến tranh quân sự sang chiến tranh kinh tế bằng cách phong tỏa Eo biển Hormuz là một nỗ lực nhằm chấm dứt xung đột mà không cần một cuộc tấn công quân sự mới từ Mỹ và Israel.
Logic đằng sau lệnh phong tỏa là nếu Iran không thể xuất khẩu dầu mỏ và nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu, nước này sẽ phải gánh chịu những hậu quả tài chính và nhân đạo tàn khốc đến mức không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận các điều khoản của Mỹ để chấm dứt chiến tranh.
Đây có thể là một canh bạc khôn ngoan. Một nền kinh tế vốn đã bị tàn phá vì các lệnh trừng phạt có thể nhanh chóng phải đối mặt tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng, siêu lạm phát và khủng hoảng ngân hàng. Việc phong tỏa Eo biển Hormuz cũng là giải pháp để đáp trả nỗ lực của Iran nhằm bóp nghẹt nền kinh tế toàn cầu bằng cách đóng cửa eo biển.
Thế nhưng, kết quả của lệnh phong tỏa của Mỹ có thể phụ thuộc vào thời điểm. Liệu áp lực có gia tăng lên Iran và thay đổi hành vi của nước này trước khi lệnh phong tỏa của Mỹ làm trầm trọng thêm thiệt hại kinh tế toàn cầu do việc Iran đóng cửa eo biển gây ra, khi làm mất đi một phần đáng kể nguồn cung dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu?
Nếu không, cách tiếp cận mới của ông Trump có thể trở thành một cái bẫy chính trị khác và làm sâu sắc thêm hậu quả của một cuộc chiến vốn đã đe dọa đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới.
Nền kinh tế Iran sẽ thiệt hại như thế nào?
Dưới lăng kính quân sự, hành động phong tỏa Eo biển Hormuz là khả thi đối với sức mạnh quân sự của Mỹ. Hải quân Mỹ có đủ nguồn lực trong khu vực và họ có kinh nghiệm trong việc thực thi các cuộc phong tỏa của Mỹ và quốc tế, bao gồm ở Nam Tư cũ, ở Haiti, và gần đây nhất là đối với các tàu chở dầu bị trừng phạt ở Venezuela trước khi Tổng thống Nicolás Maduro bị bắt.
Một phân tích của Tổ chức Bảo vệ Dân chủ lập luận rằng cuộc phong tỏa có thể mang lại hiệu quả theo tính toán của Mỹ. Chuyên gia cao cấp Miad Maleki của tổ chức này nhận định rằng việc phong tỏa có thể nhanh chóng gây thiệt hại cho nền kinh tế Iran, cắt đứt phần lớn hoạt động thương mại, khiến xuất khẩu dầu mỏ ngừng lại và gây ra lạm phát cùng áp lực tiền tệ chỉ trong vài ngày.
Iran đặc biệt dễ bị tổn thương trước kế hoạch này vì hơn 90% kim ngạch thương mại hàng năm trị giá 109,7 tỉ USD của nước này đi qua Eo biển Hormuz. Iran có thể buộc phải ngừng sản xuất dầu trong vòng vài tuần vì nước này sẽ không có nơi nào để lưu trữ sản phẩm nếu không thể vận chuyển ra biển. Vì vậy, có khả năng kế hoạch này sẽ bắt đầu thu hẹp các lựa chọn của Iran theo cách mà cuộc tấn công quân sự từ trên không không thể làm được.
Việc phong tỏa đặt Iran trước một bài toán chiến lược mới. Các lựa chọn leo thang của Tehran rất rủi ro vì chúng có thể dẫn đến việc nối lại giao tranh và phá vỡ thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ và Israel.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran có thể đáp trả việc các cảng của họ bị phong toả bằng cách nối lại các cuộc tấn công vào các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ. Một lựa chọn khác là lực lượng Houthis do Iran hậu thuẫn ở Yemen sẽ đóng cửa tuyến đường vận chuyển dầu thay thế qua Biển Đỏ. Một động thái như vậy sẽ là một đòn giáng mạnh vào nền kinh tế thế giới và chắc chắn sẽ gây áp lực chính trị lớn lên ông Trump khi cuộc chiến có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát.
Kỳ vọng của Mỹ
Washington tin tưởng rằng lệnh phong tỏa có thể dẫn đến một vòng đàm phán mới với Iran, sau thất bại của phiên họp đầu tiên tuần trước tại Pakistan.
Ngày 16-4, Tổng thống Trump nói rằng Iran đã đồng ý bàn giao kho dự trữ uranium đã làm giàu cho Mỹ và hai bên đang “rất gần” với một thỏa thuận hòa bình, theo hãng tin AFP. Nhà lãnh đạo Mỹ nói rằng ông không chắc lệnh ngừng bắn hai tuần đã đạt được với Iran tuần trước có cần kéo dài thêm sau tuần tới hay không, đồng thời nói thêm rằng Tehran muốn đạt được thỏa thuận.
Việc kiến tạo hòa bình thành công đòi hỏi mỗi bên phải nỗ lực tạo ra một lĩnh vực cơ hội chung, nơi các lợi ích và mục tiêu có thể được đáp ứng và trình bày trước nhiều đối tượng khác nhau ở mỗi quốc gia như một thắng lợi. Điều này có thể sẽ mất nhiều tháng, bao gồm những cuộc thảo luận chuyên sâu về các vấn đề phức tạp như vật lý hạt nhân và khoa học làm giàu uranium.
Vì vậy, câu hỏi lớn nhất về lệnh phong tỏa Eo biển Hormuz của ông Trump có lẽ không phải là điều gì sẽ xảy ra nếu nó thất bại, mà là điều gì sẽ xảy ra tiếp theo nếu nó thành công.
