Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh chìa khóa vận hành của mô hình chính quyền hai cấp nằm ở nguyên tắc “cấp tỉnh mạnh về chiến lược, cấp xã mạnh về thực thi”. Tôi cho rằng nguyên tắc phân vai này không mới về mặt lý luận khi nhiều quốc gia đã vận hành theo logic đó. Điều mới là Việt Nam đang chính thức hóa nó như một nguyên tắc vận hành của toàn hệ thống.
5 việc để cấp xã mạnh thực thi
Để hiện thực hóa nguyên tắc nêu trên, điều quan trọng nhất là giao quyền phải đi liền với giao nguồn lực và cơ chế kiểm soát. Nếu thiếu một trong ba, nguyên tắc phân vai sẽ chỉ tồn tại trong nghị quyết.
Trước tiên, cần ban hành danh mục việc giao hẳn cho cấp xã theo nhóm thẩm quyền từng lĩnh vực như đất đai, hộ tịch, trật tự xây dựng, vệ sinh môi trường… và giao theo ngưỡng giá trị hoặc quy mô. Sự rõ ràng này loại bỏ khoảng xám khiến cán bộ cơ sở không dám hành động vì không biết mình có thẩm quyền đến đâu.
Tiếp đó, ngân sách phải gắn với nhiệm vụ. Mỗi nhóm thẩm quyền được giao phải đi kèm một dòng ngân sách tương ứng, được cấp trước và quyết toán sau thay vì cơ chế xin từng khoản. Đây là điều kiện tối thiểu để cấp xã thoát khỏi thế bị động tài chính.
Song song đó, cần xây dựng nền tảng dữ liệu và quy trình số hóa dùng chung, để cán bộ xã có thể tra cứu thông tin nền, điền mẫu, phê duyệt và lưu vết quyết định trên cùng một hệ thống với cấp tỉnh. Đây vừa là công cụ tác nghiệp, vừa là cơ chế hậu kiểm tự động, thay thế cho văn hóa tiền kiểm tốn thời gian mà không thực sự nâng cao chất lượng quyết định.
Đặc biệt, cần mẫu hóa quy trình ra quyết định cho các tình huống thường gặp để cán bộ xã không phải tự phán đoán trong từng ca, mà có khung pháp lý và nghiệp vụ rõ ràng để nương theo.
Cuối cùng, gắn KPI với thời gian xử lý và mức độ hài lòng của người dân. Theo tôi, đây mới là thước đo thực sự của quyền tự chủ, chứ không phải là số văn bản được ban hành hay số cuộc họp được tổ chức.
Năm việc để cấp tỉnh mạnh chiến lược
Ở chiều ngược lại, nghịch lý hiện nay là cấp tỉnh đang bận quá nhiều với những việc mà lẽ ra cấp xã phải làm. Đây không phải lỗi của cá nhân nào mà là hệ quả của một kiến trúc phân quyền chưa hoàn chỉnh. Do đó, vai trò chiến lược của cấp tỉnh trong mô hình mới, theo tôi, phải được định nghĩa lại theo năm chức năng cốt lõi.
Đầu tiên quy hoạch và định hướng phát triển. Cấp tỉnh phải là nơi đặt ra tầm nhìn dài hạn, thiết lập khung không gian và phân vùng chức năng, điều phối các vấn đề liên xã, liên vùng mà không đơn vị cơ sở nào có thể tự giải quyết.
Tiếp đó là phân bổ nguồn lực có tính ưu tiên. Mỗi địa phương không phải cấp ngân sách đều theo đầu đơn vị, mà phân bổ theo hiệu quả chính sách và nhu cầu thực tiễn của từng địa bàn.
Ba là giám sát và quản trị rủi ro. Cấp tỉnh cần chuyển từ kiểm tra xem cấp xã có làm đúng thủ tục sang đánh giá cấp xã có tạo ra kết quả tốt cho dân. Đây là sự chuyển đổi từ kiểm soát quy trình sang đánh giá hiệu quả thực chất.
Một chức năng nữa là kiến tạo nền tảng thể chế và số. Cấp tỉnh phải đầu tư xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung, ban hành quy trình chuẩn, tạo môi trường pháp lý để cấp xã hành động nhanh mà không sợ sai.
Cuối cùng, đánh giá hiệu quả chính sách theo chu kỳ. Cấp tỉnh cần nhìn lại những gì đã giao, điều chỉnh những gì không còn phù hợp, học hỏi từ những gì hoạt động tốt.
Tôi cho rằng quan trọng nhất là cấp tỉnh không làm thay cấp xã nhưng cũng không thể “buông tay”. Vai trò của cấp tỉnh là kiến tạo điều kiện để cấp xã có thể tự vận hành tốt với đủ thẩm quyền, ngân sách, dữ liệu, nhân lực và công cụ số. Và trách nhiệm cung cấp đủ bốn yếu tố đó thuộc về cấp tỉnh - không phải là ân huệ, mà là nghĩa vụ thể chế.
Thành công của mô hình chính quyền địa phương hai cấp được đo bằng một câu hỏi rất cụ thể của người dân rằng khi tôi cần giải quyết một việc với chính quyền, tôi có nhận được câu trả lời nhanh hơn, rõ hơn, đúng hơn và ít phiền hà hơn không?
Để câu trả lời là “có”, cần một sự chuyển đổi thực sự trong văn hóa vận hành quyền lực, từ tiền kiểm để kiểm soát sang hậu kiểm có trách nhiệm giải trình, từ “xin - cho” sang giao quyền, giao nguồn lực, đo kết quả. Đây là con đường dài nhưng không có lối tắt.
