Đề xuất đưa chính sách thu hút nhân tài vào Luật Đô thị đặc biệt

Sáng 20-5, ĐH Quốc gia TP.HCM và Học viện Chính trị Khu vực II tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia về chủ đề “Thị thực nhân tài và chính sách thu hút nguồn lực chất lượng cao phục vụ phát triển đất nước”.

Hội thảo thu hút đông đảo chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế, đại diện các bộ, ban, ngành và địa phương tham dự. Nhiều ý kiến đã phân tích các rào cản, đồng thời đề xuất giải pháp liên quan đến đào tạo, phát triển và thu hút nhân tài.

6 năm TP.HCM chỉ thu hút được 10 chuyên gia, nhà khoa học

Nêu thực tế tại TP.HCM hiện nay, ông Phạm Thành Nhân, Phó Giám đốc Sở Nội vụ TP.HCM, cho biết bối cảnh mới của TP.HCM sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ đã hình thành một siêu đô thị hơn 14 triệu dân. Tuy nhiên, khu vực công của TP đang đối mặt với khủng hoảng nhân lực nghiêm trọng, sự suy giảm lực hút ở khu vực công.

Cụ thể, giai đoạn 2020–2023, có 9.470 cán bộ, công chức, viên chức nghỉ việc, tập trung nhiều nhất ở nhóm tuổi 35–40. Tỉ lệ nhân lực trình độ cao rất thấp, chỉ 0,5% cán bộ cấp huyện có bằng tiến sĩ (68 người) và 1,1% viên chức sự nghiệp đạt trình độ này (hơn 1.000 người).

Trước thực trạng đó, HĐND TP.HCM ban hành Nghị quyết 27/2023 nhằm tái thiết lập lực hút thể chế, tạo cơ chế đãi ngộ vượt trội. Chính sách mới cho phép trả lương 30–100 triệu đồng/tháng, trợ cấp ban đầu đến 100 triệu đồng, hỗ trợ nhà ở 7 triệu đồng/tháng và thưởng tối đa 1 tỉ đồng cho tài năng đặc biệt...

Theo ông Nhân, giai đoạn 2018–2024, TP đã thu hút được 10 chuyên gia và nhà khoa học, trong đó ký hợp đồng với 8 trường hợp. Các chuyên gia chủ yếu trong lĩnh vực vi mạch, MEMS, vật liệu nano và nông nghiệp công nghệ cao.

Tuy vậy, ông chỉ ra nhiều hạn chế: Mức thu nhập khu vực công vẫn khó cạnh tranh với doanh nghiệp tư nhân và FDI; điều kiện nhà ở và hỗ trợ gia đình chuyên gia chưa tương xứng; truyền thông quốc tế về chính sách thu hút còn yếu; thủ tục xuất nhập cảnh và giấy phép lao động phức tạp; việc triển khai bị gián đoạn do COVID-19 và quá trình sắp xếp bộ máy sau sáp nhập. TP cũng chưa thu hút được chuyên gia trong các lĩnh vực mới như fintech, UAV, bán dẫn và chuyển đổi số.

Phát biểu tại hội thảo, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc ĐH Quốc gia TP.HCM, cho rằng ĐH Quốc gia TP.HCM đang hướng tới mục tiêu vào nhóm 100 ĐH hàng đầu châu Á. Thúc đẩy các chương trình trọng điểm về trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu tiên tiến, năng lượng sạch, chuyển đổi số và các ngành công nghệ chiến lược. Đơn vị cũng đẩy mạnh hợp tác ĐH - doanh nghiệp gắn với nghiên cứu, nhu cầu thị trường và chuyển giao tri thức nhằm phục vụ tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững.

Để thực hiện các mục tiêu này, theo bà Mai, ĐH Quốc gia TP.HCM cần đội ngũ nhân lực chất lượng cao gồm các nhà khoa học đầu ngành, chuyên gia quốc tế, nhà nghiên cứu trẻ xuất sắc và các nhóm nghiên cứu mạnh. Thời gian qua, đơn vị đã triển khai nhiều chương trình thu hút nhà khoa học trẻ, giáo sư thỉnh giảng quốc tế và hợp tác với các ĐH, viện nghiên cứu hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, bà cho rằng nỗ lực của một cơ sở giáo dục ĐH sẽ khó hiệu quả nếu thiếu các chính sách thị thực linh hoạt, minh bạch và hấp dẫn.

Theo bà, thị thực nhân tài cần được xem là công cụ chiến lược trong cạnh tranh quốc gia về nguồn nhân lực chất lượng cao và kết nối với mạng lưới tri thức toàn cầu. Việt Nam muốn trở thành điểm đến của nhân tài không chỉ cần chính sách thông thoáng, mà còn phải xây dựng hệ sinh thái gồm môi trường học thuật cởi mở, hạ tầng nghiên cứu hiện đại, cơ hội khởi nghiệp, thương mại hóa nghiên cứu và điều kiện sống thuận lợi.

Cần chuyển từ “thu hút” sang xây dựng hệ sinh thái nhân tài

Tham dự và phát biểu tại hội thảo, ông Ngô Đông Hải, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, cho rằng thời gian qua Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương đúng đắn nhằm thu hút và trọng dụng nhân tài.

Tuy nhiên, chính sách hiện nay vẫn còn thiếu tính đột phá, chưa đủ linh hoạt và đồng bộ; còn thiếu các cơ chế đặc thù về thị thực, cư trú, hợp đồng lao động và điều kiện sinh sống lâu dài dành cho chuyên gia quốc tế. Bên cạnh đó, môi trường làm việc và đãi ngộ chưa thực sự có tính cạnh tranh quốc tế; hệ sinh thái đổi mới sáng tạo còn thiếu đồng bộ, liên kết giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường ĐH còn hạn chế.

Ông cũng cho rằng Việt Nam hiện chưa hình thành được nhiều trung tâm đổi mới sáng tạo và nghiên cứu hiện đại mang tầm khu vực, toàn cầu để đủ sức hấp dẫn và giữ chân nhân tài.

Ông Hải gợi ý nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia như Singapore, Trung Quốc và một số nước khác để rút ra bài học về thiết kế chính sách, cơ chế thực thi và xây dựng hệ sinh thái nhân tài phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Theo ông Hải, Việt Nam cần chuyển tư duy từ “thu hút” sang xây dựng hệ sinh thái phát triển nhân tài toàn diện. Trong đó có cơ chế thị thực thông thoáng, cạnh tranh; hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo, các cụm nghiên cứu mạnh gắn với doanh nghiệp, thị trường và hệ sinh thái công nghệ.

Ông nhấn mạnh việc thu hút nhân tài từ bên ngoài phải đi đôi với phát triển nguồn nhân lực trong nước, đặc biệt là đội ngũ sinh viên, nhà khoa học trẻ và lực lượng trí thức trẻ. Việt Nam cần có các chính sách đột phá từ giáo dục ĐH, cơ chế đào tạo, hỗ trợ nghiên cứu, xây dựng các trung tâm nghiên cứu lớn, phát triển hệ sinh thái nhân tài quốc gia và chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao ở các vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa.

Ở góc độ từ Bộ Khoa học và Công nghệ, ông Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng, Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ, cho biết quan điểm mới của Bộ là “thu hút nhân tài phải gắn với nhiệm vụ lớn”, đồng thời chuyển từ cách tiếp cận nghiên cứu đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, các cơ chế mới sẽ tập trung thúc đẩy chuỗi nhiệm vụ, cụm nhiệm vụ, liên kết đồng tài trợ, hợp tác quốc tế, giải mã công nghệ và mua bí quyết công nghệ.

Cạnh đó, Bộ cũng triển khai nhiều cơ chế hỗ trợ nâng cao năng lực nghiên cứu như tài trợ hội thảo khoa học quốc tế tại Việt Nam, hỗ trợ tham gia mạng lưới nghiên cứu toàn cầu, nâng cấp phòng thí nghiệm trọng điểm, đầu tư phát triển tạp chí khoa học đạt chuẩn quốc tế, có cơ chế riêng dành cho nhà khoa học trẻ nhằm ươm mầm tài năng tương lai.

Cũng theo ông Minh, thời gian tới Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; xây dựng cơ chế vượt trội cho nhân tài; thúc đẩy các chương trình công nghệ chiến lược; đẩy mạnh hợp tác quốc tế, thương mại hóa công nghệ, liên kết viện - trường - doanh nghiệp và xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu có năng lực cạnh tranh quốc tế.