Doanh nghiệp xuất khẩu lo bị 'trói chân' bởi thủ tục, chi phí

Sáng 8-5, tại TP.HCM đã diễn ra "Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thủy sản đảm bảo mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu năm 2026", với sự tham gia và đồng điều hành của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng.

Tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Trịnh Việt Hùng thông tin, bốn tháng đầu năm 2026, tổng giá trị xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 23,04 tỉ USD, tăng 5,4% so với cùng kỳ năm 2025. Nhập khẩu đạt 17,65 tỉ USD, tăng 12% so với cùng kỳ; cán cân thương mại tiếp tục duy trì thặng dư.

Doanh nghiệp lo bị trói chân bởi thủ tục hành chính, chi phí

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết dù có nhiều tăng trưởng về xuất nhập khẩu, song ngành vẫn đang gặp nhiều khó khăn, vướng mắc như: thiếu nguyên liệu, thiếu lao động, giá thành sản xuất cao, dịch bệnh, rào cản và các điều tra phòng vệ thương mại. Đáng chú ý, ngành còn gặp bất cập trong thể chế, quy định pháp luật.

Ông Nam cho biết cộng đồng doanh nghiệp mong mỏi Chính phủ, các Cục/Vụ chức năng sớm xem xét sửa đổi Thông tư 81 và 74/2025. Đây là rào cản lớn nhất trong việc cấp giấy chứng nhận (C/C, C/S) cho hải sản xuất khẩu sang EU và Mỹ. Hiệp hội kiến nghị số hóa quy trình và thống nhất cách thực thi tại địa phương, chấm dứt tình trạng cát cứ, mỗi nơi hiểu quy định một kiểu gây chậm trễ lô hàng.

Hiệp hội cũng kiến nghị định nghĩa lại khái niệm “hàng nguyên lô” đối với thủy sản nhập khẩu theo đúng thực tiễn kinh doanh, thay vì các quy định cứng nhắc gây khó dễ cho doanh nghiệp khi có sai lệch khối lượng tự nhiên. Đồng thời, cần linh hoạt cho phép chuyển mục đích từ sản xuất xuất khẩu sang tiêu thụ nội địa để khơi thông nguồn nguyên liệu.

Cạnh đó, về chi phí tuân thủ, VASEP kiến nghị Chính phủ, Bộ NN&MT đề xuất cơ chế cho phép các nhà máy trong khu công nghiệp được miễn trừ đấu nối nước thải nếu đã tự đầu tư hệ thống xử lý đạt chuẩn cột A. Điều này giúp doanh nghiệp tránh được tình trạng chi phí chồng chi phí khi phải trả thêm phí dịch vụ cao cho khu công nghiệp một cách bất hợp lý.

Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) cũng thẳng thắn chỉ ra những bất cập về thủ tục hành chính và các "vùng xám" trong quy định đang gây khó cho ngành hàng tỉ đô.

Theo bà Liên, dù việc phân cấp xác nhận nguồn gốc sản phẩm về địa phương là chủ trương đúng, nhưng thực tế triển khai đang khiến bà con nông dân gặp khó khăn chồng chất. Cụ thể, để có giấy xác nhận sản phẩm quế, tiêu trồng tại vườn nhà phục vụ truy xuất nguồn gốc (yêu cầu bắt buộc từ thị trường Mỹ và EU), người dân phải đóng mức phí khoảng 2 triệu đồng/ha cho chính quyền cấp xã. Điều này đang ngốn hết lãi của nông dân.

Với mỗi héc-ta quế, sau 10 năm chăm sóc, bà con chỉ lãi khoảng 10-15 triệu đồng. Việc phải bỏ ra 2 triệu đồng cho một tờ giấy xác nhận chiếm tới 20% lợi nhuận là con số quá lớn, khiến tôi rất đau lòng.

Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam

Chủ tịch VPSA đặt câu hỏi liệu năng lực thực thi của cấp địa phương chưa tới hay quy định của Bộ Công Thương đang tồn tại những "vùng xám" khiến chính quyền cấp xã lo ngại làm sai thẩm quyền, dẫn đến việc thu phí cao hoặc gây khó dễ?

Không chỉ khó ở khâu nguyên liệu, các doanh nghiệp muốn đầu tư chế biến sâu cũng đang vấp phải rào cản về thời hạn giấy phép. Một nghịch lý đang tồn tại: Nhà nước cho thuê đất 50 năm để doanh nghiệp yên tâm đầu tư nhà máy, nhưng các giấy phép môi trường, phòng cháy chữa cháy, thuê mặt nước... chỉ có thời hạn 5 năm.

Việc phải làm lại hồ sơ từ đầu sau mỗi 5 năm không chỉ gây tốn kém chi phí mà còn tạo ra rủi ro pháp lý lớn. "Chậm một ngày là bị phạt hàng chục, hàng trăm triệu đồng. Quy định này đang kìm hãm năng lực đầu tư vào các nhà máy chiết xuất tinh dầu - vốn là chìa khóa để tăng giá trị cho nông sản Việt", bà Liên nhấn mạnh.

Về công tác xúc tiến thương mại, bà Liên kiến nghị Chính phủ cần mạnh dạn đơn giản hóa thủ tục theo hướng chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", nếu không rào cản giấy phép con sẽ làm nản lòng các nhà đầu tư. Hiện nay, việc đăng ký tổ chức hội nghị, hội thảo quốc tế tại Việt Nam vẫn còn gặp nhiều vướng mắc về thủ tục theo Quyết định 06/2020. Bà Liên đề xuất cần có sự phân cấp mạnh mẽ, cho phép các đơn vị chủ quản tự chịu trách nhiệm nếu sự kiện chỉ thuần túy về kinh tế, không chạm đến các vấn đề nhạy cảm.

Cạnh đó, cần đẩy mạnh số hóa thủ tục, áp dụng đăng ký trực tuyến minh bạch trên cổng dịch vụ công để xóa bỏ cơ chế "xin - cho". Song song với đó, cần đảm bảo sự công bằng thương mại, kiểm soát chặt chẽ hàng nhập khẩu tại cửa khẩu về nguồn gốc xuất xứ, đảm bảo đối xử công bằng như hàng trong nước để tránh gian lận thương mại, bảo vệ uy tín thương hiệu quốc gia.

Bà Liên kỳ vọng các bộ ngành, đặc biệt là Bộ Công Thương và Bộ Ngoại giao, sớm có giải pháp tháo gỡ những "nút thắt" này để doanh nghiệp và nông dân yên tâm sản xuất, đưa ngành gia vị Việt Nam bứt phá.

Cần tăng cường đồng hành cùng doanh nghiệp, nông dân

Trước những kiến nghị của khối doanh nghiệp, Thứ trưởng Bộ NN&MT Võ Văn Hưng đã trả lời nhanh các vấn đề, trong đó nhấn mạnh và đề cao việc xây dựng vùng nguyên liệu, thương hiệu chung cho ngành hoặc sản phẩm. Ông yêu cầu các bên liên quan tổng hợp kiến nghị về cơ chế đặc thù, quỹ phát triển thị trường và chuyển đổi số để báo cáo Chính phủ, Quốc hội. Đồng thời, Thứ trưởng nhấn mạnh việc phải thay đổi tư duy từ "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp", tập trung vào chất lượng, thương hiệu và liên kết chuỗi bền vững.

Tại hội nghị, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh ngành nông nghiệp là trụ đỡ quan trọng của nền kinh tế, gắn liền với sinh kế của hơn 60% lao động nông thôn.

Với mục tiêu đạt trên 74 tỉ USD kim ngạch xuất khẩu trong năm 2026, Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành và địa phương phải quyết tâm khắc phục tình trạng "được mùa mất giá" và nâng cao giá trị gia tăng thay vì chỉ tập trung xuất khẩu thô như hiện nay.

Phó Thủ tướng đưa ra bảy vấn đề trọng tâm cần triển khai gồm: khơi thông thể chế, thủ tục hành chính; quy hoạch và xây dựng vùng nguyên liệu; nâng cao năng lực và công nghệ; đẩy mạnh khai thác thị trường và xúc tiến thương mại; nâng cao hạ tầng và logistics, tập trung xây dựng tiêu chuẩn và uy tín thương hiệu; tăng cường dự báo thị trường và hỗ trợ thuế, tín dụng cho doanh nghiệp, người dân.

Đồng thời, Phó Thủ tướng đề nghị các bên liên quan tập hợp, giải quyết các kiến nghị, đề xuất của doanh nghiệp, hiệp hội trong hội thảo.

"Xin hứa, sau hội nghị hôm nay, chúng tôi sẽ tổ chức cuộc họp để tháo gỡ, giải quyết các vấn đề có thể xử lý ngay nhằm khơi thông xuất khẩu trong năm 2026. Vấn đề lâu dài sẽ có đề án và kế hoạch cụ thể theo từng giai đoạn. Tôi cũng đề nghị Bộ Ngoại giao phát huy hơn nữa vai trò thúc đẩy ngoại giao kinh tế hỗ trợ xuất khẩu. Đối với Bộ NN&MT, các địa phương phải luôn đồng hành với doanh nghiệp, hiệp hội, rà soát lại cơ chế chính sách, chủ động xây dựng kế hoạch phát triển sản xuất, chế biến xuất khẩu nông sản phù hợp với lợi thế của mình", Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nói.