Sức khỏe tâm thần ngày càng được xem là một thành tố quan trọng của sức khỏe toàn diện. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sức khỏe tâm thần không chỉ là không có bệnh lý tâm thần mà còn là khả năng mỗi cá nhân đối phó với căng thẳng trong cuộc sống, làm việc hiệu quả và đóng góp cho cộng đồng.
Vì vậy, trong y học hiện đại, việc phát hiện sớm rối loạn tâm lý, quản lý stress và xây dựng lối sống cân bằng ngày càng được chú trọng trong chăm sóc sức khỏe. Định hướng này cũng phù hợp với chính sách của Bộ Y tế khi đang xây dựng dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Luật Phòng bệnh.
Theo đó, dự thảo quy định chi tiết các yếu tố nguy cơ mắc rối loạn tâm thần cần đưa vào diện giám sát, bao gồm áp lực học tập, công việc, stress kéo dài và bạo lực gia đình.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, áp lực công việc, học tập và khó khăn kinh tế ngày càng gia tăng. Khối lượng công việc lớn, cạnh tranh nghề nghiệp, cùng với thu nhập không ổn định hoặc hoàn cảnh kinh tế khó khăn khiến nhiều người phải đối mặt với căng thẳng kéo dài và nguy cơ rối loạn tâm thần.
Do đó, không chỉ có bệnh truyền nhiễm, bệnh mạn tính mới được đưa vào Luật Phòng bệnh mà nhóm có nguy cơ rối loạn tâm thần do áp lực công việc, áp lực cuộc sống cũng đưa vào nhóm cần giám sát, hỗ trợ để phòng bệnh cho cộng đồng.
Những ca bệnh đến từ áp lực công việc
Dưới góc nhìn của người thầy thuốc, chúng tôi nhận thấy ngày càng nhiều bệnh nhân đến khám không chỉ vì bệnh lý thực thể mà còn do những rối loạn tâm lý liên quan đến những yếu tố xã hội tác động. Điều này cho thấy sức khỏe tâm thần đang trở thành một thách thức y học.
Một bệnh nhân nam 34 tuổi, làm việc trong lĩnh vực tài chính, đến khám vì nhịp tim nhanh, khó thở và hồi hộp. Bệnh nhân cho biết trong vài tháng gần đây công việc chịu nhiều áp lực doanh số, thường xuyên làm việc muộn, mất ngủ kéo dài và khó tập trung. Sau khi loại trừ các bệnh lý nội khoa, bệnh nhân được chẩn đoán rối loạn lo âu (F45) liên quan stress công việc.
Một trường hợp khác là bệnh nhân nữ 45 tuổi, kinh doanh tự do, nhập khoa Cấp cứu vì đau ngực dữ dội kèm khó thở. Điện tâm đồ và men tim gợi ý nhồi máu cơ tim cấp, nhưng chụp động mạch vành không ghi nhận tổn thương đáng kể. Siêu âm tim cho thấy hình ảnh rối loạn vận động điển hình của hội chứng Takotsubo – một dạng bệnh cơ tim do stress, thường được gọi là “hội chứng trái tim tan vỡ”. Khai thác bệnh sử cho thấy bệnh nhân chịu áp lực vì gần đây nguồn thu nhập tài chính bị sút giảm. Trường hợp này minh họa rằng stress tâm lý không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần mà còn có thể gây ra các biến cố tim mạch cấp tính ngay cả khi động mạch vành hoàn toàn bình thường.
Theo công bố của Hội Tim mạch Châu Âu (ESC) 2025 cho thấy các rối loạn tâm thần như trầm cảm, lo âu, rối loạn căng thẳng và các rối loạn tâm thần nặng có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch.
Các yếu tố ảnh hưởng tới trạng thái tâm thần
Trong môi trường làm việc căng thẳng, một mức độ áp lực nhất định có thể tạo động lực và nâng cao hiệu quả lao động. Tuy nhiên, khi áp lực kéo dài và vượt quá khả năng thích nghi của mỗi cá nhân, nó có thể trở thành stress mạn tính, ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và thể chất. Điều đáng chú ý là ngưỡng chịu đựng của mỗi người khác nhau nên sự ảnh hưởng của áp lực lên mỗi người là khác nhau.
Các yếu tố thường gặp gồm khối lượng công việc lớn, thời hạn gấp gáp, cạnh tranh nghề nghiệp và mất cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Bên cạnh đó, áp lực kinh tế, nghèo đói hoặc thu nhập không ổn định cũng làm gia tăng căng thẳng, khiến cơ thể và tâm trí khó duy trì trạng thái cân bằng và làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần.
Áp lực công việc cùng với những khó khăn kinh tế là những yếu tố ngày càng phổ biến trong xã hội hiện đại. Khi các áp lực này kéo dài và không được kiểm soát, chúng có thể dẫn đến nhiều rối loạn tâm thần và ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất. Vì vậy, dưới góc nhìn y học dự phòng, chăm sóc sức khỏe không chỉ là điều trị bệnh mà còn là nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ từ tâm lý, điều kiện sống và lối sống. Quan tâm đến sức khỏe tinh thần chính là cách bảo vệ sức khỏe toàn diện và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Dự phòng rối loạn tâm thần do áp lực công việc: Cần 3 giải pháp
Trong cuộc sống bận rộn và lo toan, nhiều người thường bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo sớm của rối loạn tâm thần. Một số biểu hiện thường gặp bao gồm: Mất ngủ kéo dài, mệt mỏi dù đã nghỉ ngơi, dễ cáu gắt hoặc giảm khả năng kiểm soát cảm xúc, khó tập trung khi làm việc, cảm giác hồi hộp hoặc đau ngực. Khi những triệu chứng này kéo dài trong nhiều tuần, việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý là điều cần thiết.
Mỗi người cần chủ động chăm sóc sức khỏe tâm thần bằng cách duy trì lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, ăn uống cân đối, tập thể dục thường xuyên và giữ cân bằng giữa công việc với cuộc sống. Khi xuất hiện các dấu hiệu như mất ngủ kéo dài, lo âu, mệt mỏi hoặc giảm tập trung, người dân nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời.
Tuy nhiên, không phải ai cũng tự nhận ra được các dấu hiệu nguy hiểm của chính bản thân mình. Điều này cần một hệ thống y tế dự phòng nhận diện và giám sát, hỗ trợ phòng bệnh trước khi quá muộn.
Từ nội dung của Luật Phòng bệnh và kinh nghiệm của nhiều quốc gia phát triển, Việt Nam có thể triển khai một số giải pháp phòng ngừa rối loạn tâm thần.
Trước hết, cần tăng cường sàng lọc sớm trong cộng đồng thông qua các bộ câu hỏi chuẩn hóa tại cơ quan, trường học và hệ thống y tế cơ sở, lồng ghép vào khám sức khỏe định kỳ để nhận diện người có nguy cơ rối loạn tâm thần nhằm đưa vào nhóm cần hỗ trợ. Việc thu thập thông tin, sàng lọc này phải tuyệt đối bảo mật và thân thiện, tạo sự tin cậy cao trong cộng đồng.
Đồng thời, ngành y tế cần củng cố dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần tại tuyến cơ sở, đào tạo nhân viên y tế nhận biết sớm và tư vấn ban đầu cho người bệnh.
Thứ hai, hệ thống Liên đoàn lao động cần triển khai các chương trình quản lý stress tại nơi làm việc, bảo đảm điều kiện lao động hợp lý để hạn chế kiệt sức nghề nghiệp. Các cơ quan, doanh nghiệp cần xây dựng môi trường làm việc lành mạnh, phân bổ công việc hợp lý và tăng cường các hoạt động hỗ trợ quản lý stress cho người lao động, đặc biệt với những nhóm có thu nhập thấp hoặc phải làm việc trong điều kiện nhiều áp lực.
Thứ ba, các đơn vị liên quan cần phối hợp chặt chẽ với ngành y tế trong quá trình triển khai các chính sách an sinh xã hội nhằm hỗ trợ nhóm yếu thế và giảm nguy cơ rối loạn tâm thần.
Việc tăng cường truyền thông, giáo dục kỹ năng quản lý stress và giảm kỳ thị trong cộng đồng cũng rất cần thiết, giúp người dân chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi cần.
Theo khuyến cáo của WHO, chăm sóc sức khỏe tâm thần cần được lồng ghép vào hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm gánh nặng bệnh tật cho xã hội.
Giá trị lớn nhất của y học không chỉ nằm ở việc điều trị khi biến cố xảy ra, mà ở việc làm sao để mọi người tự bảo vệ sức khỏe của mình trước khi quá muộn. Đó mới chính là nền tảng của một nền y học tiến bộ và nhân văn!
4 nhóm yếu tố nguy cơ mắc rối loạn tâm thần cần đưa vào diện giám sát
Bộ Y tế đang lấy ý kiến góp ý xây dựng dự thảo Thông tư quy định chi tiết một số điều của Luật Phòng bệnh. Theo đó, dự thảo quy định chi tiết các yếu tố nguy cơ mắc rối loạn tâm thần cần đưa vào diện giám sát, bao gồm áp lực học tập, công việc, stress kéo dài, bạo lực gia đình….
Cụ thể, theo Điều 43 của dự thảo, bên cạnh việc giám sát người đã mắc các rối loạn tâm thần phổ biến như tâm thần phân liệt, động kinh, trầm cảm, ngành y tế sẽ giám sát cả người có nguy cơ mắc bệnh.
Trong đó dự thảo nêu bốn nhóm yếu tố nguy cơ liên quan mắc rối loạn tâm thần cần đưa vào diện giám sát gồm:
Thứ nhất là yếu tố sinh học và di truyền. Bao gồm tiền sử gia đình có người thân mắc rối loạn tâm thần; tổn thương não như chấn thương sọ não, tai biến mạch máu não; mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường, tim mạch, ung thư, HIV/AIDS, động kinh; các giai đoạn sinh lý đặc biệt như dậy thì, sau sinh, tiền mãn kinh - mãn kinh và người cao tuổi.
Thứ hai là yếu tố tâm lý, Người bị stress kéo dài hoặc sang chấn tâm lý do mất người thân, ly hôn, thất nghiệp; người chịu bạo lực gia đình, xâm hại, tai nạn; người có đặc điểm nhân cách nhạy cảm, dễ lo âu, tự ti; người từng có ý nghĩ, hành vi tự sát.
Thứ ba là yếu tố xã hội như tình trạng cô lập, thiếu hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng; kỳ thị, phân biệt đối xử, nhất là với nhóm yếu thế; môi trường sống không an toàn, có bạo lực, tội phạm, thiên tai; lạm dụng chất kích thích như rượu, bia, ma túy, thuốc an thần.
Thứ tư là các yếu tố khác, trong đó nhấn mạnh áp lực cao và kéo dài về học tập, lao động và kinh tế.
Để thực hiện giám sát, dự thảo quy định chi tiết các thông tin cần thu thập đối với nhóm người có nguy cơ để có biện pháp hỗ trợ, xử lý kịp thời.
