Tờ Euronews ngày 4-6 tiết lộ những cuộc thương lượng căng thẳng dẫn đến việc Hungary dỡ bỏ quyền phủ quyết kéo dài suốt 2 năm đối với tiến trình Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu (EU).
Bước ngoặt xuất hiện
Theo tờ báo, các đại sứ tại Brussels đã họp liên tục gần 12 giờ vào ngày 3-6.
Danh sách chủ đề dường như kéo dài bất tận – từ năng lực cạnh tranh, quốc phòng, di cư, hành động khí hậu, xung đột ở Trung Đông cho đến cả chỉ thị về thuế thuốc lá – và các nhà ngoại giao bắt đầu cảm thấy mệt mỏi.
Rồi ngay khi cuộc họp sắp kết thúc, một nội dung mới được bổ sung vào chương trình nghị sự.
Cyprus, quốc gia đang giữ chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng EU, đã nhận được tín hiệu mà họ nóng lòng chờ đợi suốt nhiều ngày: Hungary sẵn sàng dỡ bỏ quyền phủ quyết đối với việc Ukraine gia nhập EU.
Trong suốt hai năm, quyền phủ quyết đó là trở ngại không thể vượt qua. Ba Lan và Đan Mạch, những nước từng giữ chức Chủ tịch luân phiên trước đó, đã cam kết phá vỡ thế bế tắc như một ưu tiên hàng đầu. Dù nỗ lực hết sức, họ vẫn thất bại và sự đình trệ tiếp tục kéo dài.
Cyprus quyết tâm tránh đi vào vết xe đổ của các nước tiền nhiệm. Quốc gia này có được cơ hội mang tính quyết định sau cuộc bầu cử tại Hungary ngày 12-4, khi Thủ tướng Viktor Orbán, người kiến tạo quyền phủ quyết này, mất quyền lực và chính trị gia Péter Magyar lên nắm quyền.
Quá trình chuyển giao đã thúc đẩy hàng loạt cuộc đàm phán kín diễn ra tại Brussels, Budapest và Kiev, để rồi tất cả hội tụ vào một câu hỏi duy nhất vào tối 3-6.
“Có ai phản đối không?” - Đại sứ Cyprus hỏi cả phòng họp.
Câu hỏi ấy chỉ nhận lại sự im lặng, và chính sự im lặng đó đã chấm dứt quyền phủ quyết.
Sau đó, vị đại sứ được trao quyền gửi hai lá thư tới Ukraine và Moldova, thông báo về việc EU đã sẵn sàng mở cụm đàm phán đầu tiên trong tiến trình gia nhập, được gọi là “các vấn đề nền tảng”, bao gồm nhà nước pháp quyền, quyền con người và hệ thống tư pháp.
Trên giấy tờ, đây chỉ là một bước đi thủ tục đơn giản. Nhưng trên thực tế, đó là một thành tựu mang tính bước ngoặt, khép lại hai năm bế tắc.
Lễ chính thức mở cụm đàm phán đầu tiên dự kiến diễn ra vào ngày 15-6 tại Luxembourg.
Giá trị của đối thoại
Những hạt giống cho bước đột phá hôm 3-6 đã được gieo từ đầu tháng 5, khi Hungary và Ukraine khởi động các cuộc tham vấn về quyền của các nhóm thiểu số. Vòng đàm phán đầu tiên giữa các ngoại trưởng diễn ra trực tuyến vào ngày 20-5 trong bầu không khí tích cực.
Tình trạng của cộng đồng người Hungary thiểu số tại vùng Transcarpathia ở miền tây Ukraine từ lâu đã là nguồn cơn gây căng thẳng sâu sắc giữa hai nước, một vấn đề đặc biệt nhạy cảm do tâm lý dân tộc chủ nghĩa ở cả hai phía.
Sau thất bại trong Thế chiến I, Hungary ký Hiệp ước Hiệp ước Trianon vào năm 1920, mất 2/3 lãnh thổ cùng hơn 3 triệu người Hungary. Sự kiện này được xem là một trong những chấn thương lịch sử lớn nhất của dân tộc Hungary.
Budapest đã chỉ trích gay gắt nỗ lực của Kiev nhằm củng cố vị thế của ngôn ngữ quốc gia. Luật Giáo dục năm 2017 của Ukraine khiến Hungary tức giận vì tăng cường việc sử dụng tiếng Ukraine ở các lớp học bậc cao hơn. Sau đó, Kiev tiếp tục ban hành luật ngôn ngữ nhằm mở rộng việc sử dụng tiếng Ukraine trong nền hành chính công.
Năm 2023, Ukraine sửa đổi Luật về các Nhóm thiểu số dân tộc nhằm phù hợp với các tiêu chí gia nhập EU. Luật mới cho phép sử dụng các ngôn ngữ của EU và ngôn ngữ của các cộng đồng thiểu số trong quảng cáo chính trị, trường học tư thục, trường đại học, các tổ chức sinh viên đại diện cho cộng đồng thiểu số và lĩnh vực truyền thông.
Tuy nhiên, việc học tiếng Ukraine với tư cách ngôn ngữ quốc gia vẫn là yêu cầu bắt buộc tại mọi cơ sở giáo dục, dù việc giảng dạy có thể được thực hiện bằng các ngôn ngữ của EU.
Dẫu vậy, căng thẳng vẫn ở mức cao. Thông qua các cuộc tham vấn, hai bên tìm kiếm một thỏa hiệp nhằm hạ nhiệt tình hình và khôi phục quan hệ song phương.
Theo các quan chức và nhà ngoại giao, các cuộc đàm phán diễn ra với thiện chí và tốc độ đáng kể, trong khi hy vọng về sự hòa giải tăng lên từng ngày.
Trong lúc đó, Cyprus mở một kênh thảo luận riêng giữa nước Chủ tịch luân phiên, Ủy ban châu Âu và Hungary nhằm đặt nền móng cho việc mở cụm đàm phán đầu tiên.
Ngày 26-5, ông Taras Kachka, Phó Thủ tướng Ukraine phụ trách hội nhập châu Âu, nói với Euronews rằng Kiev đang đề nghị với ông Péter Magyar đúng những gì trước đây từng đề nghị với ông Orbán.
“Ukraine đối xử với cộng đồng người Hungary tại Ukraine bằng sự tôn trọng đầy đủ. Hiện nay mọi nhu cầu của họ đều được đáp ứng. Vì vậy đây không phải là một cam kết. Đây là thực tế” - ông Kachka nói.
Vài ngày sau, vào ngày 29-5, Thủ tướng Magyar đã gặp Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tại Brussels để giải ngân 16,4 tỉ euro từ các quỹ phục hồi và gắn kết cho Hungary từng bị đóng băng do những lo ngại về sự suy giảm dân chủ.
Trong cuộc họp báo sau cuộc gặp được truyền thông chú ý rộng rãi, cả ông Magyar và bà von der Leyen đều phủ nhận việc khoản tiền này được gắn với điều kiện Budapest phải dỡ bỏ quyền phủ quyết đối với tiến trình gia nhập của Ukraine.
Tuy nhiên, ông Magyar cho biết ông mong đợi những “bảo đảm” từ Kiev về quyền của các nhóm thiểu số, một cách diễn đạt nhẹ hơn nhiều so với yêu cầu sửa đổi hiến pháp. (Ukraine hiện không thể sửa đổi hiến pháp trong thời gian áp dụng thiết quân luật).
Cái gật đầu của Thủ tướng Magyar
Mọi việc diễn ra rất nhanh sau cuộc gặp giữa ông Magyar và bà von der Leyen. Trong những ngày tiếp theo, Hungary và Ukraine đã đạt được một thỏa thuận sơ bộ ở cấp kỹ thuật.
Thông tin này nhanh chóng đến Brussels, làm dấy lên sự kỳ vọng rất lớn.
“Chúng tôi biết sẽ có một thỏa thuận. Cuối cùng quyết định đã được đưa lên cấp cao nhất” - một nhà ngoại giao cấp cao nói và cho rằng việc giải ngân các khoản quỹ của EU đã góp phần thúc đẩy tiến trình.
Cấp cao nhất ở đây chính là Thủ tướng Magyar.
Hôm 2-3, ông Magyar có mặt tại Berlin để gặp Thủ tướng Đức Friedrich Merz. Tại đây, nhà lãnh đạo Hungary cho biết ông “rất lạc quan” về các cuộc tham vấn và tin tưởng sẽ sớm gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, người nhiều lần thúc giục khởi động tiến trình đàm phán gia nhập EU.
Đến ngày 3-6, đúng lúc các đại sứ tập trung tại Brussels cho cuộc họp kéo dài nhiều giờ, máy bay chở ông Magyar đáp xuống Paris để hội đàm với Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Sau cuộc gặp, ông đã trực tiếp phê chuẩn thỏa thuận nói trên.
Khi Chủ tịch luân phiên EU là Cyprus nhận được tín hiệu cho phép xúc tiến các bước chuẩn bị mở cụm đàm phán đầu tiên, ông Magyar đã đăng một đoạn video quay tại Paris lên Facebook, xác nhận “tin vui lớn” về thỏa thuận.
“100.000 người Hungary đã lấy lại được các quyền cơ bản của mình” - ông Magyar nói.
Các quan chức Ukraine, vốn thường phản ứng rất nhanh trước những thông tin tích cực, lần này lại tỏ ra thận trọng khác thường. Khi Euronews liên hệ, Bộ Ngoại giao Ukraine chưa đưa ra tuyên bố ngay lập tức, mặc dù các tiêu đề lớn từ Brussels đã xuất hiện trên truyền thông.
Người đầu tiên phản hồi là Phó Thủ tướng Kachka, nhưng muộn hơn đáng kể so với thời điểm thông tin được công bố. Ông cảm ơn nỗ lực của Chủ tịch luân phiên EU và thận trọng mô tả đây là “một bước tiến hướng tới” việc mở cụm đàm phán đầu tiên. Ông không nhắc đến Hungary hay sự đồng thuận đạt được với Budapest.
Ngoại trưởng Ukraine - ông Andrii Sybiha, người trực tiếp tham gia các cuộc tham vấn, cũng chỉ đưa ra tuyên bố vào sáng thứ 4-6.
“Chúng tôi đang mở ra một chương mới trong quan hệ Ukraine – Hungary, được xây dựng trên sự tôn trọng lẫn nhau, lòng tin và tương lai chung của chúng ta tại châu Âu. Ukraine đang tiến về phía trước” - ông nói.
