Những tín hiệu ngoại giao dồn dập từ Mỹ, Iran và Pakistan cuối tuần qua làm tăng kỳ vọng rằng cuộc đối đầu giữa Washington và Tehran có thể sớm bước sang giai đoạn hạ nhiệt, sau nhiều tuần căng thẳng đẩy Trung Đông vào vòng xoáy bất ổn.
Những tín hiệu tích cực
Những ngày cuối tuần qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết một thỏa thuận liên quan Iran đã “cơ bản được đàm phán xong” và chỉ còn chờ hoàn tất các chi tiết cuối cùng trước khi công bố. Ông cũng tiết lộ eo biển Hormuz sẽ được mở lại như một phần của thỏa thuận.
Theo ông Trump, các cuộc thương lượng đang diễn ra “có trật tự và mang tính xây dựng”. Ông khẳng định các biện pháp trừng phạt vẫn được duy trì cho đến khi thỏa thuận được ký kết chính thức, đồng thời nhấn mạnh rằng Iran không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng xác nhận rằng đàm phán giữa Washington và Tehran đã đạt tiến triển đáng kể. Theo tờ The New York Times, ông Rubio hôm 24-5 cho biết Mỹ sẵn sàng bước vào các cuộc thương lượng “rất nghiêm túc” nếu Iran mở lại eo biển Hormuz.
Phát ngôn của ông Rubio cho thấy Washington có thể chấp nhận cách tiếp cận từng giai đoạn, ưu tiên hạ nhiệt căng thẳng trước khi giải quyết toàn diện vấn đề hạt nhân Iran. Ông đồng thời nhấn mạnh rằng Tổng thống Trump vẫn ưu tiên giải quyết khủng hoảng thông qua con đường ngoại giao.
Về phía Tehran, giới chức Iran chưa chính thức xác nhận thông tin về thỏa thuận sắp đạt được. Tuy nhiên, các phát ngôn gần đây từ phía Iran cho thấy bầu không khí thận trọng nhưng tích cực đang dần xuất hiện.
Đại sứ Iran tại Pakistan Reza Amiri Moghadam cho biết ông đã báo cáo với Tehran về những “thành tựu” đạt được trong tiến trình đàm phán Iran - Mỹ.
“Với sự lạc quan thận trọng, chúng ta có thể hy vọng rằng, nếu phía bên kia thực sự cam kết, một bước tiến tích cực đang hình thành” - ông Moghadam nói.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nói với kênh IRIB rằng Iran và Mỹ đang làm việc để hoàn tất một bản ghi nhớ (MoU) nhằm chấm dứt chiến tranh, với kỳ vọng đạt được thỏa thuận trong vòng “30 đến 60 ngày”.
Trong bối cảnh đó, Pakistan hiện nổi lên như một bên trung gian quan trọng trong tiến trình hạ nhiệt căng thẳng. Quân đội Pakistan ngày 23-5 cho biết các cuộc thảo luận giữa Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir và lãnh đạo Iran đã đạt được “tiến triển đáng khích lệ”, tập trung thúc đẩy đối thoại và giảm leo thang căng thẳng khu vực.
Tờ The Times of Israel dẫn lời một quan chức cấp cao tại Tel Aviv cho biết Tổng thống Trump đã trấn an Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu rằng thỏa thuận cuối cùng với Iran sẽ buộc Tehran phải giải thể hoàn toàn chương trình hạt nhân. Đáp lại, ông Netanyahu nói rằng Tel Aviv sẽ duy trì quyền tự do hành động trước “mọi mối đe dọa ở mọi chiến trường”.
Dự thảo thỏa thuận có gì?
Hãng Reuters dẫn hai nguồn tin Pakistan cho biết khuôn khổ mà Mỹ và Iran đang thương lượng là một kế hoạch “khá toàn diện để chấm dứt chiến tranh”.
Theo đề xuất này, tiến trình sẽ gồm ba giai đoạn: chính thức kết thúc chiến sự, giải quyết khủng hoảng tại eo biển Hormuz và mở ra 30 ngày đàm phán cho một thỏa thuận rộng hơn, với khả năng được gia hạn nếu cần thiết.
Theo Fars, dựa trên văn bản được cho là của dự thảo thỏa thuận hòa bình, “nếu được hoàn tất, Mỹ và các đồng minh sẽ cam kết không tấn công Iran và các đồng minh của Tehran trong mọi hoàn cảnh; đổi lại, Iran cũng cam kết rằng cả nước này và các đồng minh sẽ không tiến hành các cuộc tấn công quân sự phủ đầu nhằm vào Mỹ và các đồng minh”.
Hãng thông tấn Tasnim thì đưa tin rằng dự thảo cũng yêu cầu Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt dầu mỏ đối với Iran trong quá trình đàm phán song phương tiếp theo, đồng thời giải phóng một phần tài sản bị phong tỏa của Iran như bước đi đầu tiên để giúp Tehran tiếp cận nguồn lực.
Theo Tasnim, giai đoạn đầu của thỏa thuận tập trung vào việc chấm dứt chiến sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon. Ở giai đoạn tiếp theo, hai bên dự kiến thực hiện các biện pháp trong vòng 30 ngày liên quan chiến dịch phong tỏa của Mỹ đối với Iran và eo biển Hormuz, đồng thời đặt ra thời hạn 60 ngày cho các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.
Cho đến nay, cả Mỹ lẫn Iran chưa chính thức xác nhận các nội dung nói trên.
Tay bút Tohid Asadi của kênh Al Jazeera vẫn nhìn nhận hết sức thận trọng về cục diện này. Ông nhận định rằng vẫn còn quá sớm để xem bản ghi nhớ này là một chiến thắng, bởi từ góc nhìn của Tehran, vẫn tồn tại một đám mây nghi kỵ đối với Mỹ.
Liệu đây sẽ trở thành một giải pháp lâu dài hay chỉ là bước đệm trước một vòng đối đầu mới vẫn là điều cần thêm thời gian để kiểm chứng.
Mấu chốt của bản ghi nhớ vẫn phải giải quyết được 3 ưu tiên chính của Iran.
Thứ nhất là các đảm bảo an ninh nhằm chắc chắn rằng sẽ không có thêm một vòng đối đầu mới, đặc biệt khi Iran đã hai lần đối mặt leo thang căng thẳng trong lúc các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra suốt năm qua.
Thứ hai là vấn đề nới lỏng trừng phạt, điều gắn trực tiếp với hồ sơ hạt nhân của Iran.
Và cuối cùng, nhưng không kém phần quan trọng, là lệnh phong tỏa do Mỹ áp đặt đối với tàu thuyền Iran, đặc biệt là các tàu chở dầu, vốn đang gây tác động tiêu cực nghiêm trọng tới xuất khẩu dầu của Tehran.
Vùng Vịnh và Iran rồi sẽ phải tìm lại tiếng nói chung
Dù xung đột đã làm suy giảm lòng tin giữa Iran và các quốc gia Vùng Vịnh, mối quan hệ này cuối cùng vẫn cần được khôi phục vì các nước trong khu vực cùng chia sẻ một không gian địa lý chung, theo ông Abdulla Banndar Al-Etaibi - trợ lý giáo sư tại khoa Quan hệ Quốc tế của ĐH Qatar.
“Có một vấn đề lớn về niềm tin, nhưng cuối cùng chúng ta vẫn có chung địa lý mà không thể thay đổi, có sự ổn định mà tất cả đều cần theo đuổi và mục tiêu giảm leo thang mà mọi bên đều hướng tới” - ông Al-Etaibi chia sẻ với kênh Al Jazeera.
“Vì vậy, đây là điều mà chúng ta sẽ phải tiếp tục nỗ lực trong tương lai” - ông nói thêm, đồng thời cho rằng Iran cần thể hiện “những dấu hiệu về sự đáng tin cậy và uy tín”.
Trong khi đó, ông Al-Etaibi nhận định các quốc gia Vùng Vịnh hiện vẫn thống nhất trong mục tiêu thúc đẩy giảm leo thang và ổn định khu vực, dù cách tiếp cận của mỗi nước có khác nhau.
“Một số nước đưa vấn đề ra Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Một số ưu tiên hòa giải. Một số khác chọn cách ngồi quan sát. Họ có những phương thức khác nhau nhưng cùng chung một mục tiêu” - vị chuyên gia nhận định.
