Iran và Mỹ phát tín hiệu cho thấy hai bên đang tiến gần tới một thỏa thuận nhằm kéo dài thời gian ngừng bắn và tiến đến chấm dứt giao tranh. Cả hai bên đang thảo luận về một “bản ghi nhớ thỏa thuận”, văn bản sẽ vạch ra lộ trình giải quyết mọi vấn đề còn tồn đọng, dù một thỏa thuận cuối cùng được cho là chưa thể đạt được ngay lập tức, theo đài CNN.
Tuy nhiên, nội dung cụ thể của bản ghi nhớ này vẫn chưa rõ ràng.
Tiền đề cốt lõi của cách tiếp cận này là sau khi được ký kết, bản ghi nhớ sẽ chấm dứt giao tranh - điều được xem là tin tích cực cho cả hai phía, trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump chuẩn bị cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào cuối năm nay, còn kinh tế Iran đang rơi vào khủng hoảng.
Theo một nguồn thạo tin, các phiên bản gần đây của bản ghi nhớ cũng sẽ bao gồm việc từng bước mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt sự phong tỏa của Mỹ đối với các cảng của Iran. Sau đó, quá trình tháo gỡ các điểm bất đồng khác - như chương trình hạt nhân của Iran - sẽ bắt đầu.
Một quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ nói với CNN hôm 24-5 rằng thỏa thuận khung này cho các bên “60 ngày để đạt được các điều khoản cuối cùng”.
Theo quan chức này, thỏa thuận tiềm năng sẽ bảo đảm Iran không bao giờ có thể sở hữu vũ khí hạt nhân và cam kết từ bỏ uranium được làm giàu ở mức cao. Cách thức xử lý kho dự trữ uranium sẽ là một phần của giai đoạn đàm phán tiếp theo.
Tuy nhiên, truyền thông nhà nước Iran lại tỏ ra hoài nghi về khả năng bản ghi nhớ có thể được thông qua. Hãng thông tấn Tasnim của Iran cho biết hôm 24-5 rằng khác biệt “liên quan một hoặc hai điều khoản trong bản ghi nhớ tiềm năng vẫn còn tồn tại”.
Dưới đây là những gì đã được biết về một số vấn đề then chốt đang được đặt lên bàn đàm phán.
Eo biển Hormuz
Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội vào tối 23-5 rằng tuyến eo biển Hormuz sẽ được mở lại theo nội dung bản ghi nhớ.
Tuy nhiên, nhiều cơ quan truyền thông Iran, trong đó có những đơn vị thân với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), đưa tin hôm 24-5 rằng eo biển này vẫn sẽ nằm dưới sự giám sát của Iran. Trong vòng 30 ngày, Tehran sẽ cho phép hoạt động vận tải biển trở lại mức trước chiến tranh.
Tehran cũng yêu cầu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa đối với các cảng của Iran. Tuy nhiên, ông Trump hôm 24-5 viết trên mạng xã hội: “Lệnh phong tỏa sẽ tiếp tục được duy trì đầy đủ cho đến khi một thỏa thuận được đạt được, xác nhận và ký kết”.
Truyền thông Iran nhấn mạnh rằng việc mở lại tuyến hàng hải không đồng nghĩa Tehran từ bỏ các tuyên bố chủ quyền thời chiến đối với điểm nghẽn chiến lược này. Trên thực tế, Iran dường như muốn phát tín hiệu rằng dù có thể cho phép lưu lượng thương mại quay lại mức trước chiến tranh, nước này vẫn sẽ duy trì mức độ kiểm soát đối với việc đi lại qua eo biển cao hơn so với trước xung đột.
Một nguồn tin Iran nói với CNN hôm 24-5: “Eo biển hiện đã mở, nhưng cần có sự phối hợp với các cơ quan chức năng liên quan của Iran để bảo đảm việc quá cảnh an toàn”.
“Eo biển Hormuz không liên quan gì tới Mỹ. Đây là vấn đề giữa chúng tôi với các quốc gia ven biển” đặc biệt là với Oman, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Ismaeil Baghaei nói hôm 23-5.
Kho uranium và hoạt động làm giàu uranium của Iran
Theo CNN, một thỏa thuận tiềm năng giữa Iran và Mỹ bao gồm cam kết của Iran rằng nước này sẽ không theo đuổi vũ khí hạt nhân. Theo một nguồn thạo tin, Iran cũng sẽ cam kết tham gia đàm phán về việc từ bỏ kho uranium được làm giàu ở mức cao và tạm dừng mọi hoạt động làm giàu mới.
Các quan chức Iran khẳng định rằng các cuộc đàm phán liên quan uranium chỉ có thể bắt đầu sau khi đạt được một bản ghi nhớ nhằm chấm dứt chiến tranh. “Các vấn đề hạt nhân hiện chưa được thảo luận ở giai đoạn này” - ông Ismaeil Baghaei nói.
Hãng thông tấn Fars ngày 24-5 đưa tin rằng “Iran không đưa ra bất kỳ cam kết nào trong thỏa thuận này liên quan việc bàn giao kho dự trữ hạt nhân, tháo dỡ thiết bị, đóng cửa cơ sở hay thậm chí cam kết không chế tạo bom hạt nhân”.
Ông Trump nhiều lần khẳng định rằng bằng cách này hay cách khác, Iran sẽ phải từ bỏ hơn 400 kg uranium được làm giàu ở mức cao mà nước này đang sở hữu. Theo nhà lãnh đạo Mỹ, phần lớn số uranium đó được cho là đã bị chôn vùi sau các cuộc không kích của Washington hồi năm ngoái.
Bản ghi nhớ ban đầu được cho là sẽ không đề cập chi tiết hoạt động làm giàu uranium, và việc tìm ra cách thu hẹp khác biệt giữa hai bên sẽ là một trong những thách thức lớn nhất đối với một thỏa thuận toàn diện. Ông Trump từng viện dẫn chương trình hạt nhân của Iran là một trong những lý do chính dẫn tới cuộc tấn công, đồng thời trước đây cho biết việc đình chỉ làm giàu uranium trong 20 năm là điều có thể chấp nhận được.
Tài sản bị đóng băng của Iran
Trong bối cảnh nền kinh tế rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, Iran yêu cầu ngay lập tức giải phóng hàng tỉ USD tài sản đang bị phong tỏa tại các ngân hàng ở nước ngoài.
“Ngay từ đầu tiến trình này, tình trạng giải phóng các tài sản bị phong tỏa phải được làm rõ” - ông Baghaei nói.
Dẫn một nguồn tin am hiểu vấn đề, hãng Tasnim cho biết nếu ngay ở bước đầu tiên này không có việc giải phóng một phần cụ thể tài sản bị phong tỏa của Iran, cùng với một cơ chế rõ ràng bảo đảm việc tiếp tục giải phóng toàn bộ tài sản bị phong tỏa, “thì sẽ không có thỏa thuận nào cả”.
Tuy nhiên, một quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ nói với CNN rằng việc giải phóng tài sản của Iran sẽ chỉ diễn ra sau khi eo biển Hormuz được mở lại.
Mỹ chưa đưa ra cam kết nào về cách thức hoàn trả các tài sản này cho Iran, trong khi số tiền đó hiện đang được nắm giữ tại nhiều ngân hàng nước ngoài.
Các lệnh trừng phạt
Nền kinh tế Iran cũng đang chịu tác động nặng nề từ hàng loạt lệnh trừng phạt quốc tế, phần lớn do Mỹ và châu Âu áp đặt.
“Việc dỡ bỏ trừng phạt sẽ không được thảo luận trong khung thời gian ngắn này dù yêu cầu của Iran về việc dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt đã được nêu rõ trong văn bản” - ông Baghaei nói.
“Các chi tiết sẽ phải được đàm phán sau khi bản ghi nhớ được hoàn tất” - ông nói thêm. Phát ngôn của ông Baghaei cho thấy việc đình chỉ các lệnh trừng phạt sẽ gắn với vấn đề hạt nhân.
Iran ước tính chỉ riêng việc dỡ bỏ trừng phạt đối với hoạt động bán dầu cũng có thể mang lại gần 10 tỉ USD doanh thu cho chính phủ trong vòng 60 ngày, theo hãng thông tấn Fars.
Một quan chức Mỹ nói với CNN rằng cũng giống như tài sản bị phong tỏa của Iran, các lệnh trừng phạt áp đặt lên Tehran sẽ chỉ được dỡ bỏ sau khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại và hoạt động hoàn toàn bình thường.
Tên lửa đạn đạo
Trong thời gian xung đột, các quan chức Mỹ cho rằng các tên lửa đạn đạo tầm xa hơn của Iran phải bị phá hủy.
Tổng thống Trump nói rằng “chương trình tên lửa đạn đạo thông thường của Iran đang phát triển nhanh chóng và mạnh mẽ”. Tuy nhiên, gần đây Mỹ ít nhắc tới việc kho tên lửa này sẽ là một phần của các cuộc đàm phán rộng hơn, dù Israel và các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh xem đây là mối đe dọa cấp bách.
Lebanon
Hiện vẫn chưa rõ xung đột giữa Israel và lực lượng Hezbollah tại Lebanon sẽ được xử lý ra sao, hoặc liệu vấn đề này có được đưa vào thỏa thuận hay không. Hãng Tasnim hôm 24-5 cho biết nội dung của bản ghi nhớ đề cập tới “tuyên bố chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon”.
Tuy nhiên, một quan chức Israel nói với CNN rằng Tổng thống Trump đã nói với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu rằng ông ủng hộ mong muốn của Israel trong việc “duy trì quyền tự do hành động trước các mối đe dọa trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon”.
Quan chức này cho biết trong cuộc điện đàm với ông Trump tối 23-5, ông Netanyahu “nhấn mạnh rằng Israel sẽ duy trì quyền tự do hành động trước các mối đe dọa trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon, và Tổng thống Trump tái khẳng định sự ủng hộ đối với nguyên tắc này”.
Về phía Tehran, Iran khẳng định nước này sẵn sàng cho một “thỏa thuận công bằng và cân bằng”, nguồn tin Iran nói với CNN. “Điều quan trọng nhất đối với chúng tôi là chiến tranh phải chấm dứt hoàn toàn trên toàn Trung Đông” - theo nguồn tin.
