Trong nhiều thập niên, các quốc gia vùng Vịnh đã chi hàng nghìn tỉ USD nhằm chuyển đổi các nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ của mình thành những trung tâm kinh tế toàn cầu đa dạng hóa.
Ngày nay, các kế hoạch đó đang bị đe dọa nghiêm trọng. Bị kẹt giữa cuộc chiến do Mỹ và Israel chống lại Iran và các đòn trả đũa của Tehran, các quốc gia vùng Vịnh đang phải trả giá đắt vì vị trí địa lý của mình.
Vùng Vịnh thiệt hại nặng nề
Iran đã chứng minh tầm với của mình khi tấn công các sân bay, cảng biển, cơ sở dầu khí và các trung tâm thương mại tại 6 quốc gia vùng Vịnh bằng tên lửa và UAV. Chiến sự cũng làm gián đoạn hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz – tuyến huyết mạch vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu toàn cầu và là nền tảng của các nền kinh tế vùng Vịnh, theo kênh Al Jazeera.
Các cuộc tấn công này càng gia tăng nỗi lo của các nước vùng Vịnh rằng một khi vẫn còn bất kỳ năng lực vũ khí tấn công đáng kể hoặc khả năng sản xuất vũ khí, Iran có thể táo bạo hơn trong việc cầm giữ “con tin" eo biển Hormuz - vốn là tuyến năng lượng sống còn của khu vực - mỗi khi căng thẳng gia tăng.
Khi cuộc chiến bước sang tuần thứ ba, mục tiêu của Iran đã vượt xa các căn cứ Mỹ ở vùng Vịnh khi kêu gọi sơ tán ba cảng lớn tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).
Hiện Iran tiếp tục tấn công các quốc gia vùng Vịnh và UAE bận rộn đang đánh chặn các đợt đánh. Một UAV đã đánh trúng một bể chứa nhiên liệu gần Sân bay Quốc tế Dubai vào sáng sớm 16-3, gây ra hỏa hoạn và buộc sân bay phải tạm thời đình chỉ toàn bộ chuyến bay trong thời gian ngắn.
Cũng trong ngày 16-3, giới chức cho biết một cơ sở công nghiệp dầu mỏ tại Fujairah -một trong bảy tiểu vương quốc của UAE - bị UAV tấn công gây cháy lớn.
Các quốc gia vùng Vịnh khác, bao gồm Saudi Arabia, Kuwait và Bahrain, cũng ghi nhận các cuộc tấn công mới bằng tên lửa và UAV trong ngày. Bộ Quốc phòng Saudi Arabia cho biết lực lượng nước này đã bắn hạ nhiều UAV của Iran bay tới thủ đô Riyadh và khu vực phía tây giàu dầu mỏ của đất nước.
Ông Saleh Al-Mutairi, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính trị Madar (Palestine), giải thích rằng việc mở rộng mục tiêu sang các cơ sở kinh tế của vùng Vịnh là một chiến thuật gây sức ép có tính toán, nhằm buộc Mỹ và Israel phải sớm chấm dứt chiến tranh.
Ông Abdulaziz Sager, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Vùng Vịnh có trụ sở tại Saudi Arabia, nói với hãng tin Reuters: “Trong toàn bộ khu vực vùng Vịnh đang tồn tại cảm nhận rộng rãi rằng Iran đã vượt qua mọi lằn ranh đỏ với từng quốc gia vùng Vịnh”.
Theo ông Sager, tác động từ các cuộc tấn công của Iran trong tháng này vượt xa thiệt hại vật chất cụ thể. Các đòn tấn công của Iran không chỉ làm gián đoạn dòng chảy dầu mỏ mà còn làm tổn hại hình ảnh ổn định và an ninh - yếu tố nền tảng giúp các nước vùng Vịnh mở rộng thương mại, phát triển du lịch và giảm phụ thuộc vào xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch - mà khó khăn lắm các nước này mới xây dựng được.
Thế tiến thoái lưỡng nan chiến lược của vùng Vịnh
TS Hasan Alhasan, chuyên gia cao cấp về chính sách Trung Đông của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS, Anh) phác thảo một số phương án mà các nước vùng Vịnh có thể đáp trả Iran một khi các nước này quyết định hành động.
Theo TS Alhasan, các quốc gia vùng Vịnh có thể dùng năng lực tấn công chính xác để phá hủy các bệ phóng tên lửa hoặc UAV của Iran nhằm đáp trả các cuộc tấn công nhằm vào họ. Tuy nhiên, việc tấn công phủ đầu các bệ phóng này khá khó khăn vì nhiều hệ thống cơ động hoặc được che giấu, đòi hỏi phải thu thập tình báo liên tục và phối hợp với Mỹ cùng Israel.
Một lựa chọn mạnh tay hơn là nhắm vào Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và cơ sở hạ tầng hỗ trợ của lực lượng này. Tuy vậy, do hạn chế trong việc mua vũ khí từ Mỹ, vẫn chưa rõ vùng Vịnh có đủ kho vũ khí để duy trì một chiến dịch quân sự dài ngày hay không.
Ngoài ra, các quốc gia vùng Vịnh cũng có thể phối hợp với Mỹ bảo vệ hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz.
Tuy vậy, TS Alhasan nhấn mạnh rằng mọi lựa chọn của các quốc gia vùng Vịnh đều tiềm ẩn rủi ro. Việc chỉ duy trì thế phòng thủ có thể không bền vững nếu xung đột kéo dài do lỗ hổng phòng không, tên lửa đánh chặn hạn chế và chi phí cao.
Tuy nhiên, nếu chuyển sang thế tấn công, các quốc gia vùng Vịnh cũng đối mặt nguy cơ kích thích Iran leo thang mạnh hơn.
Theo giới quan sát, trong ngắn hạn, khả năng cao nhất là các quốc gia vùng Vịnh sẽ chọn cách kiên nhẫn chiến lược. Vùng Vịnh sẽ theo dõi sát diễn biến cuộc chiến, hy vọng tìm thấy dấu hiệu cho thấy Mỹ và Israel có một chiến lược rõ ràng với các mục tiêu khả thi.
Cũng có ý kiến băn khoăn về khả năng các nước vùng Vịnh ngừng hợp tác quân sự với Mỹ để giữ quan hệ láng giềng với Iran về lâu dài. Tuy nhiên chưa có chỉ dấu nào từ các nước vùng Vịnh lẫn Mỹ rằng điều này sẽ xảy ra.
Hơn thế, Reuters ngày 16-3 dẫn ba nguồn tin từ vùng Vịnh rằng nhiều nước Ả Rập vùng Vịnh hiện còn yêu cầu Mỹ không dừng chiến dịch giữa chừng, nếu điều đó khiến Iran vẫn còn khả năng đe dọa tuyến vận chuyển dầu mỏ sống còn của khu vực.
Các nguồn tin này, cùng năm nhà ngoại giao phương Tây và Ả Rập, cho biết Washington đang gây sức ép để các nước vùng Vịnh tham gia vào cuộc chiến. Theo ba trong số các nguồn tin, Tổng thống Mỹ Donald Trump muốn thể hiện sự ủng hộ của khu vực đối với chiến dịch này nhằm củng cố tính chính danh quốc tế cũng như sự ủng hộ trong nước.
Bình luận về thông tin này, Nhà Trắng cho biết Mỹ đang “đánh sập khả năng phóng hoặc sản xuất thêm vũ khí của Iran”, khẳng định ông Trump “đang liên lạc chặt chẽ với các đối tác tại Trung Đông”.
Các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh đang đối mặt một thế tiến thoái lưỡng nan chiến lược, đó là cân bằng giữa mối đe dọa tức thời từ các cuộc tấn công của Iran và rủi ro lớn hơn nhiều là bị cuốn vào một cuộc chiến do Mỹ và Israel dẫn đầu - ông Fawaz Gerges của Trường Kinh tế London.
Trong số các quốc gia vùng Vịnh, chỉ có UAE phản hồi đề nghị bình luận từ Reuters, rằng họ “không tìm cách bị cuốn vào các cuộc xung đột hay leo thang căng thẳng”, nhưng khẳng định quyền “thực hiện mọi biện pháp cần thiết” để bảo vệ chủ quyền, an ninh và toàn vẹn lãnh thổ, cũng như bảo đảm an toàn cho người dân.
Cả Mỹ và Iran đều cho biết có nhiều quốc gia đã liên hệ họ để đề nghị làm trung gian cho một lệnh ngừng bắn, không rõ các quốc gia vùng Vịnh có nằm trong số này hay không.
Một khả năng nữa, theo giới quan sát, nếu xung đột có dấu hiệu kéo dài và sa lầy, các nước vùng Vịnh có thể chuyển sang thúc đẩy ngoại giao với Mỹ.
Các nước vùng Vịnh cũng có thể tính chuyện bớt phụ thuộc vào Mỹ để giảm nguy cơ bị kéo vào xung đột. Các nước này từng cân nhắc mở rộng quan hệ với Trung Quốc - nước có lợi ích lớn ở Trung Đông và tỏ ý sẵn sàng tham gia giải quyết căng thẳng.
Tại sao Iran tấn công UAE nhiều nhất trong các nước vùng Vịnh?
Ít nhất 11 quốc gia đã bị Iran tấn công để đáp trả các cuộc không kích của Mỹ và Israel. Tuy nhiên, sau Israel, UAE là nước hứng chịu thiệt hại nặng nề kế tiếp, theo đài CNBC.
Đầu tiên là vì Iran muốn làm gián đoạn thương mại quốc tế, do UAE vốn là một trung tâm kinh doanh toàn cầu.
Thứ hai, UAE là nơi đặt nhiều căn cứ quân sự quan trọng của phương Tây, trong đó có căn cứ không quân Al Dhafra, nằm phía nam thủ đô Abu Dhabi.
Thứ ba là vì vị trí địa lý của UAE nằm ngay trong tầm bắn của hỏa lực Iran khi hai nước chỉ cách nhau 100 km. Iran và UAE cũng có quan hệ căng thẳng do tranh chấp lãnh thổ và các chiến lược cạnh tranh trong khu vực.
Cuối cùng là do quan hệ gần gũi giữa UAE với Israel. UAE cũng là một trong những quốc gia đầu tiên trong Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh tham gia các Thỏa thuận Abraham nhằm bình thường hóa quan hệ với Israel.
