Câu hỏi lớn đang được giới phân tích đặt ra lúc này là liệu lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran sẽ tiếp tục được duy trì hay cuộc chiến sẽ rơi vào thế bế tắc khi vòng đàm phán thứ hai giữa Mỹ và Iran bị trì hoãn.
Tình hình hiện tại
Hôm 25-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã hủy chuyến đi của các nhà đàm phán Mỹ tới thủ đô Islamabad (Pakistan), cho rằng nội bộ lãnh đạo Iran đang “chia rẽ sâu sắc và rối ren”.
“Không ai biết ai đang nắm quyền, kể cả chính họ” - ông Trump viết trên mạng xã hội.
Dù vậy, dường như vẫn có những hoạt động ngoại giao hậu trường. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã hội đàm với các bên trung gian Pakistan và Oman trước khi gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin tại TP Saint Petersburg. Tại đây, ông Araghchi cho biết Iran đang xem xét đề nghị đàm phán từ phía Mỹ.
Trong khi đó, các quan chức Mỹ nói rằng Iran đã đề xuất, thông qua Pakistan, về việc sẽ nới lỏng kiểm soát eo biển Hormuz nếu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân và chấm dứt chiến tranh. Đề xuất này cũng tách vấn đề chương trình hạt nhân của Iran khỏi các cuộc đàm phán – điều mà nhiều khả năng Mỹ sẽ không chấp nhận.
Viết trên kênh Channel NewsAsia (CNA), ông Stefan Wolff - Giáo sư An ninh Quốc tế tại ĐH Birmingham (Anh) cho rằng cả hai bên vẫn giữ nguyên lập trường như khi bắt đầu cuộc chiến và không bên nào kỳ vọng sẽ đạt được tiến triển đáng kể trong thời gian gần.
Theo ông Wolff, việc liên tục công khai thể hiện lập trường cứng rắn không tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc đàm phán thực chất. Để đạt được thỏa thuận, các bên sẽ cần một quá trình thương lượng kỹ lưỡng, chú trọng từng chi tiết.
Trong trường hợp chưa sẵn sàng điều chỉnh các yêu cầu tối đa, các bước giảm căng thẳng cần được tính toán thận trọng nhằm giúp cả Washington và Tehran duy trì thể diện.
Khó khởi động lại đàm phán nghiêm túc
Vấn đề đặt ra là cần điều gì để khiến hai bên quay lại đàm phán một cách nghiêm túc.
Hiện tại, Washington và Tehran đều chưa rơi vào tình thế mà cả hai bên đều bị thiệt hại nặng và buộc phải ngồi vào bàn đàm phán. Đây là trạng thái mà không bên nào có thể leo thang để giành chiến thắng, và đàm phán trở thành con đường duy nhất nhằm tránh một kết cục tồi tệ hơn.
Iran có thể đang chịu thiệt hại nặng nề về kinh tế, nhưng ngưỡng chịu đựng của chính quyền Tehran rõ ràng cao hơn nhiều so với những gì Mỹ và Israel ban đầu dự đoán.
Chuyến thăm của Ngoại trưởng Araghchi đến Saint Petersburg cũng cho thấy Iran không bị cô lập như nhiều người dự đoán.
Về phía Mỹ, những tác động tiêu cực đang dần tăng lên nhưng chưa đủ lớn để khiến Tổng thống Trump thay đổi lập trường. Trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11, lạm phát và chi phí sinh hoạt là những vấn đề đáng lo ngại, bên cạnh nguy cơ Mỹ bị cuốn vào một cuộc chiến kéo dài tại Trung Đông – điều mà ông Trump từng phản đối khi tranh cử.
Tuần trước, ông Trump cho biết người dân Mỹ nên chuẩn bị tinh thần cho giá xăng cao hơn “trong một thời gian”, hiện ở mức trung bình toàn quốc khoảng 4 USD mỗi gallon, trái với cam kết trong chiến dịch tranh cử là đưa giá xuống dưới 2 USD mỗi gallon.
Một cuộc khảo sát của Reuters/Ipsos tuần trước cho thấy cử tri trên khắp các khuynh hướng chính trị đều quy trách nhiệm cho ông Trump về việc giá xăng tăng cao. Tuy nhiên, việc tỉ lệ ủng hộ sụt giảm vẫn chưa dẫn đến sự điều chỉnh chính sách đối với Iran.
Nguy cơ leo thang trở lại
GS Wolff nhận định rằng đáng lo ngại hơn một cuộc xung đột cường độ thấp, khi hai bên thiếu động lực đối thoại, là kịch bản ngược lại: nguy cơ căng thẳng leo thang trở lại.
Trong hơn 2 tuần kể từ khi Washington và Tehran đạt được thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, Mỹ tiếp tục tăng cường lực lượng tại Trung Đông. Washington đã triển khai một tàu sân bay thứ ba tới khu vực là USS George HW Bush.
“Việc tập trung hỏa lực với quy mô chưa từng có như vậy nhiều khả năng nhằm phát đi tín hiệu về sức mạnh và quyết tâm tới Tehran: khả năng nối lại chiến tranh toàn diện vẫn là một lựa chọn đối với Tổng thống Trump, người nhiều lần đe dọa sẽ thực hiện bước đi này” - ông Wolff viết.
Vị chuyên gia cho rằng khoảng thời gian tạm ngừng giao tranh hiện nay cũng có thể đã tạo điều kiện để Mỹ và các đồng minh trong khu vực bổ sung năng lực phòng không, khiến viễn cảnh này trở nên đặc biệt đáng lo ngại đối với Iran, các quốc gia vùng Vịnh và nền kinh tế toàn cầu.
Đây không phải lần đầu ông Trump sử dụng chiêu thức đàm phán thực tế hoặc tiềm năng để khiến Tehran rơi vào cảm giác an toàn giả tạo trước khi bất ngờ hành động trở lại. Tuy nhiên, dù thường thể hiện lập trường cứng rắn, việc nhà lãnh đạo Mỹ liên tục thay đổi các tối hậu thư cho thấy sự do dự trong việc thực hiện đến cùng.
“Điều này có thể cho thấy ông ấy nhận ra rằng leo thang quân sự không mang lại con đường chiến thắng rõ ràng. Nhưng đồng thời, cũng không cho thấy ông ấy đã tìm ra một chiến lược thay thế hiệu quả” - theo vị GS.
