Ngày 22-1, tại Thư viện Khoa học Tổng hợp, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, Nhà xuất bản Trẻ và Tạp chí Xưa và Nay phối hợp tổ chức chương trình “Trăm năm sử Việt” và tọa đàm về nhà văn hóa Vương Hồng Sển nhân kỷ niệm 30 năm ngày mất của ông (1996-2026).
Tại đây, các chuyên gia, nhà nghiên cứu đã cùng nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp, những đóng góp nổi bật của nhà văn hóa Vương Hồng Sển đối với lịch sử, văn hóa Nam Bộ và việc lưu giữ, truyền thừa các giá trị văn hóa dân tộc.
Tâm nguyện giữ di sản cho TP.HCM
Chia sẻ tại hội thảo, nhà thơ, nhà nghiên cứu Lê Minh Quốc khẳng định nhà văn hóa Vương Hồng Sển là một trong những nhà sưu tầm đồ cổ hàng đầu Việt Nam.
Tuy nhiên, giá trị của Vương Hồng Sển không chỉ ở sưu tầm hiện vật mà còn ở việc nâng đồ cổ lên tầm văn hóa và nghiên cứu học thuật, vượt khỏi cách tiếp cận đơn thuần của việc mua bán hay thưởng ngoạn.
Ông Lê Minh Quốc nhấn mạnh Vương Hồng Sển để lại nhiều quan điểm nhân văn trong sưu tầm, như không mua đồ cổ của người nghèo lúc túng quẫn, không ép giá, thể hiện tư cách nhà sưu tầm và những giá trị văn hóa cần được tiếp nối.
Nhà thơ, nhà nghiên cứu Lê Minh Quốc cũng đề cao niềm đam mê sách cổ của Vương Hồng Sển. Giá trị lớn nhất của những bộ sách mà học giả lưu giữ không chỉ ở bản thân hiện vật, mà còn ở hệ thống tư liệu đời sống, lịch sử và văn hóa được tích lũy qua nhiều thập kỷ.
“Tôi cho rằng cần tập hợp, hệ thống hóa các quan điểm và triết lý của Vương Hồng Sển để hình thành những công trình nghiên cứu chuyên sâu, phục vụ công tác học thuật và truyền lại cho các thế hệ sau” - ông Lê Minh Quốc cho hay.
Là người gắn bó với học giả Vương Hồng Sển từ năm 1968, nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn cho hay, từ khi còn là sinh viên, ông đã có điều kiện tiếp cận, đồng hành và ở bên Vương Hồng Sển trong những năm cuối đời, chứng kiến quá trình gìn giữ, sắp xếp và chuyển giao nhiều tư liệu, hiện vật quý cho Bảo tàng Lịch sử TP.HCM.
Theo ông Trần Đình Sơn, trong những năm cuối đời, Vương Hồng Sển bày tỏ rõ nguyện vọng hiến tặng toàn bộ sưu tập cổ ngoạn, sách vở và tư liệu cho TP.HCM. Đây là nơi ông sinh sống, làm việc và gắn bó hơn nửa thế kỷ.
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn. Ảnh: HẢI NHI
Tâm nguyện của học giả là ngôi nhà Vân Đường Phủ cùng toàn bộ di sản văn hóa tiếp tục được bảo tồn tại thành phố, phục vụ lâu dài cho công tác nghiên cứu lịch sử, văn hóa Nam Bộ.
Từ góc độ nghiên cứu cổ ngoạn, ông Trần Đình Sơn nhận định nhà văn hóa Vương Hồng Sển là người đặt nền móng cho việc sưu tầm, nghiên cứu cổ vật theo hướng khoa học, có hệ thống ở Việt Nam. Trước đó, cổ vật chủ yếu được lưu giữ để thờ tự hoặc trưng bày, chưa hình thành tư duy khảo cứu chuyên sâu.
Ngày 13-1-1991 (29-5 năm Tân Mùi), trong trạng thái minh mẫn, Vương Hồng Sển lập di ngôn, bày tỏ mong muốn gìn giữ, phát huy giá trị khối di sản văn hóa ông dày công sưu tầm gần 90 năm. Do đó, ông Trần Đình Sơn mong muốn các cơ quan chức năng quan tâm thực hiện đúng tâm nguyện của học giả.
Đổi mới trưng bày để tiếp cận công chúng
Cũng tại tọa đàm, ông Hoàng Anh Tuấn, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, cho biết khi nhà văn hóa Vương Hồng Sển hiến tặng toàn bộ sưu tập cổ vật cho Nhà nước, ông là người trực tiếp tham gia đoàn công tác kiểm kê hiện vật tại nhà riêng.
Ngay từ đầu, Vương Hồng Sển đã bày tỏ rõ nguyện vọng hiến tặng trọn vẹn sưu tập, vì vậy Bảo tàng đã cử cán bộ chuyên môn kiểm kê, sắp xếp hiện vật theo hướng dẫn trực tiếp của ông, bảo đảm tính khoa học và nghiêm cẩn.
Giai đoạn 2008-2009, Bảo tàng xây dựng phòng trưng bày riêng về sưu tập Vương Hồng Sển - phòng trưng bày đầu tiên dành cho một sưu tập tư nhân được hiến tặng cho Nhà nước.
Thời gian gần đây, phòng trưng bày này đã được chỉnh lý theo hướng mới, tập trung vào các lĩnh vực mà Vương Hồng Sển đặc biệt quan tâm như gốm Việt Nam và gốm đặt hàng tại Trung Quốc, sắp xếp theo tiến trình lịch sử, kết hợp tư liệu, chú giải và ứng dụng công nghệ nhằm tăng tính trực quan, dễ tiếp cận.
Do hạn chế về diện tích, Bảo tàng dự kiến sẽ định kỳ thay đổi nội dung trưng bày trong thời gian tới để công chúng có điều kiện tiếp cận thêm nhiều hiện vật quý.
Được biết, nhà văn hóa Vương Hồng Sển sinh năm 1902 tại Sóc Trăng, mất ngày 9-12-1996 tại TP.HCM, thọ 94 tuổi. Ông gốc Hoa, lớn lên trong không gian văn hóa Việt - Miên, vì vậy hấp thụ và dung hòa ba truyền thống văn hóa Hoa - Việt - Khmer.
Trước khi qua đời, nhà văn hóa Vương Hồng Sển hiến tặng toàn bộ tài sản, tư liệu và sưu tập cổ vật cho chính quyền TP.HCM, với mong muốn các di vật được trưng bày tại chính ngôi nhà cổ nơi ông sinh sống, hình thành Nhà lưu niệm Vương Hồng Sển.
Ngôi nhà tọa lạc tại số 9/1 Nguyễn Thiện Thuật (phường 14, quận Bình Thạnh), do ông dày công tìm kiếm, mua lại từ vùng ven Sài Gòn và dựng nguyên căn.
Gần nửa thế kỷ sinh sống tại đây, ông dành nhiều tâm huyết bồi đắp, bài trí ngôi nhà bằng những vật liệu, hiện vật có tuổi đời hàng trăm năm, tạo nên không gian cổ kính, hài hòa.
Nhà nghiên cứu NGUYỄN ĐÌNH TƯ:
Đề xuất xây dựng không gian lưu niệm để bảo tồn di sản các nhân vật văn hóa
Qua theo dõi thực tế thời gian qua, việc gìn giữ, bảo tồn di sản cá nhân của các nhân vật văn hóa sau khi qua đời đang gặp nhiều khó khăn, lúng túng. Bản thân tôi cũng rất trăn trở về khối di sản của mình trong tương lai.
Tôi là nhà nghiên cứu lịch sử, đã xuất bản nhiều sách biên khảo, tài liệu tra cứu, đồng thời lưu giữ nhiều hiện vật, kỷ vật gắn với quá trình sinh hoạt, làm việc và nghiên cứu. Tuy nhiên, con cháu trong gia đình không ai theo đuổi lĩnh vực văn hóa, lịch sử, nên ông lo ngại di sản này sẽ không được bảo tồn đúng cách sau khi ông qua đời.
Từ thực tế đó, tôi cho rằng TP.HCM cần nghiên cứu một về việc hình thành các phòng hoặc nhà lưu niệm dành cho những nhân vật có đóng góp lớn trong lĩnh vực văn hóa của thành phố.
Việc xây dựng các phòng hoặc không gian lưu niệm không chỉ nhằm bảo quản tài liệu, hiện vật, mà còn giúp các thế hệ sau hiểu rõ hơn về đời sống, sinh hoạt, điều kiện làm việc và quá trình sáng tạo của các nhân vật văn hóa trong lịch sử.
