Bộ Xây dựng vừa có báo cáo gửi Thủ tướng về tác động của biến động giá xăng dầu tới hoạt động đầu tư xây dựng trên cả nước. Trong đó, Bộ cho biết nhiều dự án giao thông đã đội vốn làm tăng áp lực lên ngân sách Nhà nước.
Giá dầu tăng gần 60% chỉ trong 1 tháng
Theo Bộ Xây dựng, thị trường nhiên liệu bắt đầu “nhảy vọt” từ tháng 3-2026, đặc biệt là mặt hàng dầu diesel.
Tính đến cuối tháng 3-2026, giá xăng E5 A92 tăng khoảng 26,2% so với bình quân tháng 2-2026. Đáng chú ý, dầu diesel 0,05S tăng tới 57,4%. Bộ Xây dựng nhận định đây là mức tăng bất thường nếu so với các năm trước. Trong hai năm gần đây, giá nhiên liệu chỉ tăng bình quân khoảng 4%-8%.
Giá nhiên liệu leo thang lập tức tạo hiệu ứng dây chuyền lên thị trường vật liệu xây dựng. Hàng loạt mặt hàng đồng loạt tăng giá trong tháng 3.
Cụ thể, xi măng tăng khoảng 7,2%, thép tăng 2,2%, gạch lát tăng gần 4,8%. Đáng chú ý, nhóm cát, đá, gạch xây tăng từ 13,5%-23,3%. Riêng nhựa đường tăng gần 31,8%, mức tăng được đánh giá là rất mạnh.
Bộ Xây dựng cho rằng giá vật liệu xây dựng vẫn còn xu hướng tiếp tục tăng trong thời gian tới nếu giá nhiên liệu chưa hạ nhiệt.
Công trình giao thông chịu tác động nặng nhất
Theo tính toán của Bộ Xây dựng, biến động giá nhiên liệu và vật liệu xây dựng đang tác động trực tiếp tới tổng mức đầu tư các công trình.
Hiện nay, dự toán xây dựng đã tăng từ 1,91%-8,09% tùy loại công trình so với tháng 2. Trong đó, công trình giao thông chịu ảnh hưởng lớn nhất với mức tăng khoảng 8,09%.
Tiếp theo là công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn tăng khoảng 4,55%. Các công trình dân dụng, công nghiệp và hạ tầng kỹ thuật chịu tác động thấp hơn.
Bộ Xây dựng cũng đưa ra nhiều kịch bản dự báo nếu giá nhiên liệu tiếp tục leo thang. Trong trường hợp giá nhiên liệu tăng gấp đôi so với tháng 2 vừa qua, chi phí xây dựng công trình giao thông có thể tăng tới 15,82%.
Theo thống kê của Bộ Xây dựng, hiện có 44 dự án trọng điểm quốc gia, bao gồm cả dự án đối tác công – tư (PPP), đang được Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm theo dõi với tổng mức đầu tư khoảng 569.000 tỉ đồng. Trong đó, phần chi phí xây dựng khoảng 413.000 tỉ đồng.
Giá trị xây dựng chưa thực hiện còn khoảng 267.000 tỉ đồng. Riêng 23 dự án dự kiến hoàn thành trong năm 2026 còn khoảng 103.230 tỉ đồng giá trị xây dựng chưa thi công.
Nếu giá nhiên liệu tăng 100%, riêng các công trình giao thông trọng điểm có thể phát sinh thêm khoảng 42.300 tỉ đồng chi phí xây dựng. Đây sẽ là áp lực rất lớn đối với ngân sách nhà nước.
Không chỉ chi phí tăng, nhiều địa phương còn xuất hiện tình trạng khan hiếm vật liệu, gián đoạn nguồn cung khiến tiến độ thi công bị ảnh hưởng.
Nhà thầu e dè, thi công cầm chừng
Theo Bộ Xây dựng, khó khăn lớn hiện nay nằm ở việc xử lý các hợp đồng xây dựng đã ký trước thời điểm giá vật liệu tăng mạnh.
Đối với hợp đồng trọn gói hoặc hợp đồng theo đơn giá cố định, pháp luật hiện hành quy định giá hợp đồng gần như không thay đổi trong suốt quá trình thực hiện. Việc điều chỉnh chỉ được xem xét trong trường hợp bất khả kháng hoặc có khối lượng phát sinh ngoài hợp đồng.
Tuy nhiên, để được xác định là trường hợp bất khả kháng hoặc hoàn cảnh thay đổi cơ bản, các bên phải trải qua quá trình đánh giá rất chặt chẽ. Nhà thầu phải chứng minh thiệt hại, mức độ ảnh hưởng và đáp ứng nhiều điều kiện pháp lý khác nhau. Việc này khiến nhiều nhà thầu có tâm lý e dè, thi công cầm chừng vì càng làm càng phát sinh chi phí.
Trong khi đó, với hợp đồng theo đơn giá điều chỉnh, dù có cơ chế cập nhật biến động giá nhưng thực tế vẫn phát sinh nhiều vướng mắc.
Một số địa phương công bố giá vật liệu và chỉ số giá xây dựng còn chậm, chưa phản ánh kịp diễn biến thực tế trên thị trường. Có trường hợp công thức điều chỉnh giá trong hợp đồng chưa tính hết các yếu tố rủi ro nên mức bù giá chưa theo kịp đà tăng của xăng dầu hiện nay.
Trước tình hình trên, Bộ Xây dựng đề nghị các bộ, ngành, địa phương tiếp tục triển khai các giải pháp bình ổn giá vật liệu xây dựng và đảm bảo tiến độ các dự án trọng điểm.
Bộ Xây dựng đề nghị UBND các tỉnh, thành tăng cường kiểm soát hoạt động kinh doanh xăng dầu và vật liệu xây dựng, không để xảy ra tình trạng găm hàng, đầu cơ, thổi giá. Đồng thời, các địa phương cần cập nhật và công bố giá vật liệu xây dựng sát với thị trường để làm cơ sở điều chỉnh hợp đồng.
Các chủ đầu tư và ban quản lý dự án được yêu cầu rà soát toàn bộ hợp đồng đang thực hiện, nhất là hợp đồng trọn gói và đơn giá cố định, nhằm đánh giá mức độ ảnh hưởng của biến động giá nhiên liệu.
Bộ Xây dựng cũng đề nghị các chủ đầu tư chủ động sử dụng chi phí dự phòng hợp lý, cân đối nguồn lực và xây dựng phương án đảm bảo nguồn cung vật liệu để tránh gián đoạn thi công.
Ngoài ra, nhà thầu và chủ đầu tư cần nghiên cứu kỹ các quy định liên quan đến điều chỉnh hợp đồng, bất khả kháng và hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo Bộ luật Dân sự cũng như pháp luật về đấu thầu để có cơ sở xử lý phù hợp, đúng quy định pháp luật.
Vì sao chưa thể điều chỉnh hợp đồng?
Đại diện Cục Đường bộ cho biết, Luật Xây dựng năm 2025 cho phép điều chỉnh hợp đồng trong trường hợp bất khả kháng hoặc hoàn cảnh thay đổi cơ bản như thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh...
Tuy nhiên, Luật Đấu thầu hiện chưa quy định việc điều chỉnh hợp đồng đơn giá cố định trong trường hợp bất khả kháng. Sự khác biệt giữa các quy định pháp luật khiến quá trình áp dụng trên thực tế gặp nhiều vướng mắc.
Đáng chú ý, nghị định hướng dẫn Luật Xây dựng năm 2025 đến nay vẫn chưa được ban hành. Vì vậy, các cơ quan hiện chưa có cơ sở pháp lý đầy đủ để thực hiện điều chỉnh hợp đồng.
Theo Cục Đường bộ, trong trường hợp muốn điều chỉnh giá, chủ đầu tư buộc phải sửa đổi hợp đồng từ đơn giá cố định sang đơn giá điều chỉnh. Tuy nhiên, việc sửa đổi này cũng phải đáp ứng điều kiện “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” theo quy định của pháp luật dân sự.
Cụ thể, sự thay đổi phải mang tính khách quan, không thể lường trước, gây thiệt hại nghiêm trọng và các bên không thể tự khắc phục.
Vì vậy, Cục Đường bộ nhận định việc tăng giá nhiên liệu hiện nay vẫn chưa đủ cơ sở để xác định là “hoàn cảnh thay đổi cơ bản” theo quy định. “Việc điều chỉnh hợp đồng trong các trường hợp này hiện chưa thể thực hiện” - đại diện Cục Đường bộ cho hay.
Từ những vướng mắc trên, Cục Đường bộ đã báo cáo Bộ Xây dựng và kiến nghị xem xét, báo cáo Quốc hội, Chính phủ để bổ sung, hoàn thiện quy định pháp luật, tạo cơ sở điều chỉnh hợp đồng khi cần thiết.
