Tổng thống Venezuela - ông Nicolas Maduro ngày 5-1 đã xuất hiện tại tòa án liên bang ở Manhattan (New York, Mỹ), trở thành đương kim nguyên thủ quốc gia hiếm hoi phải đứng trước hệ thống tư pháp Mỹ.
Phiên tòa mang tính lịch sử, đặt ra phép thử đối với giới hạn thẩm quyền tài phán của Mỹ và trật tự pháp lý quốc tế, theo trang Chosun Biz.
Vì vậy, bên cạnh cuộc đấu cốt lõi xoay quanh các cáo buộc về ma tuý, những yếu tố như ai dẫn dắt bào chữa, ai giữ vai trò công tố và thẩm phán chủ tọa được xem là then chốt, có thể định hình toàn bộ hướng đi của vụ án.
Thẩm phán
Thẩm phán chủ tọa là ông Alvin Hellerstein, 92 tuổi, được bổ nhiệm từ năm 1998 dưới chính quyền Tổng thống Bill Clinton và đã giữ ghế gần 30 năm.
Trong thời gian này, ông Hellerstein từng xét xử nhiều vụ án quốc tế lớn, gồm các vụ kiện liên quan sự kiện 11-9 và nạn diệt chủng ở Sudan.
Đáng chú ý, gần đây ông còn xử những vụ việc nhạy cảm, thu hút dư luận, trong đó có vụ “tiền bịt miệng” liên quan Tổng thống Mỹ Donald Trump. Vụ này xoay quanh cáo buộc ông Trump, trước bầu cử năm 2016, đã chi tiền để ngăn việc phanh phui bê bối tình dục và che giấu khoản chi thông qua gian lận kế toán doanh nghiệp.
Trong các phiên tòa ở New York giai đoạn 2023-2024, thẩm phán Hellerstein đã bác lập luận về quyền miễn trừ do phía ông Trump đưa ra, cho rằng “khoản tiền bịt miệng là vấn đề cá nhân, không liên quan nhiệm vụ chính thức của tổng thống”.
Ông Hellerstein được biết đến với phong cách tách bạch phát biểu chính trị khỏi vấn đề pháp lý, đẩy nhanh tiến trình tố tụng và tập trung vào nguyên tắc luật định. Nhiều hãng tin quốc tế lớn nhận định tiền lệ này sẽ gây sức ép đáng kể lên lập luận “miễn trừ nguyên thủ” mà phía ông Maduro dự kiến theo đuổi.
Ngay tại phiên tòa đầu tiên ngày 5-1, thẩm phán Hellerstein đã cắt ngắn các phát biểu mang tính chính trị từ phía bào chữa, chỉ xử lý việc xác minh nhân thân và các thủ tục tố tụng. Giới quan sát cho rằng ông phát đi tín hiệu muốn ngăn vụ việc trượt sang tranh cãi cảm tính hay chính trị.
Luật sư của phía ông Maduro
Phía ông Maduro mời một luật sư bào chữa hình sự kỳ cựu, dày dạn kinh nghiệm trong các tranh chấp quốc tế và án an ninh quốc gia.
Luật sư Barry Pollack - người Mỹ, dẫn dắt đội bào chữa, là chuyên gia về tranh chấp quốc tế.
Ông Pollack từng đại diện cho nhà sáng lập WikiLeaks Julian Assange và đạt được thỏa thuận nhận tội kèm việc hồi hương vào năm 2024.
Ông Pollack đang thách thức ngay từ đầu quy trình đưa ông Maduro ra trước tòa Mỹ, cho rằng việc bắt giữ là “một vụ bắt cóc bằng quân sự và dẫn độ trái pháp luật”.
Chiến lược của bên bào chữa tập trung nhiều hơn vào việc “làm rung chuyển thủ tục” thay vì “chứng minh vô tội”.
Trước khi bàn đến đúng sai, đội ngũ pháp lý của ông Maduro dự định lập luận rằng hành vi giành quyền giam giữ thông qua một cuộc đột kích quân sự của Mỹ là thiếu cơ sở pháp lý.
Trước phiên tòa, ông Pollack cũng hé lộ một cuộc đấu tiền tố tụng quy mô lớn, nêu các vấn đề như liệu quân đội Mỹ có can thiệp hay không, tính hợp pháp của việc bắt giữ ở nước ngoài và thẩm quyền của tòa án Mỹ.
Ông cũng dự kiến tích cực viện dẫn quyền miễn trừ mà một nguyên thủ đương nhiệm đáng lẽ được hưởng. Các nhà phân tích cho rằng chiến thuật khả dĩ là chỉ ra các khiếm khuyết thủ tục để kéo dài thời gian, thay vì đẩy vụ án sang giai đoạn xét xử nội dung.
Ông Pollack nhấn mạnh: “Có những vấn đề thủ tục nghiêm trọng cần được giải quyết trước khi bàn đến bản chất vụ việc”.
Giới pháp lý dự báo nếu chiến lược này được triển khai hiệu quả, vụ án có thể bị kéo dài nhiều năm trong các tranh luận về luật quốc tế và thẩm quyền tài phán mà chưa chạm tới nội dung.
Công tố
Ở phía công tố, những gương mặt dày dạn của Đơn vị Chống khủng bố và Ma túy quốc tế thuộc Văn phòng Công tố Mỹ khu vực Nam New York (SDNY) được giao trọng trách, tiêu biểu là các công tố viên Amanda Houle và Kyle Wirshba.
Bà Houle có nhiều kinh nghiệm xử lý các vụ án quốc tế phức tạp, gồm một vụ buôn ma túy liên quan nhóm vũ trang Hezbollah (Yemen) và việc triệt phá một tổ chức tội phạm tại Kenya.
Công tố xác định vụ ông Maduro không đơn thuần là tội phạm ma túy, mà là “khủng bố ma túy” - tức tội phạm ma túy có tổ chức ở cấp nhà nước. Lập luận cho rằng ông Maduro đã cấu kết với các nhóm vũ trang và trực tiếp đe dọa an ninh của công dân Mỹ.
Theo các chuyên gia pháp lý, cách tiếp cận này nhằm chứng minh thẩm quyền của Mỹ có thể vượt ra ngoài các hành vi phạm tội cá nhân, vươn tới trách nhiệm của lãnh đạo quốc gia nước ngoài.
Hiện công tố gọi đây là “tội phạm có tổ chức đe dọa an ninh Mỹ” và tỏ ra tự tin có thể chứng minh tội trạng bằng hệ thống chứng cứ đồ sộ, gồm các cáo trạng trước đây và lời khai của nhân chứng. Cáo trạng được cho là còn bao gồm các tội trạng kinh tế, như cáo buộc rửa tiền trị giá 100 triệu USD.
Chuyên gia nói gì?
Giới chuyên gia nhận định phiên tòa khó có thể sớm khép lại, bởi các tranh chấp về thẩm quyền và quyền miễn trừ có thể kéo dài nhiều năm trước khi có bất kỳ phán quyết nào.
Vấn đề đầu tiên được giới pháp lý đặc biệt quan tâm là tính hợp pháp của cách thức đưa ông Maduro sang Mỹ. Phía bào chữa nhiều khả năng sẽ lập luận đó là “bắt cóc bằng quân sự”. Ngược lại, tòa án Mỹ có không ít tiền lệ không hủy cáo trạng dù bị cáo nước ngoài cho rằng họ bị dẫn độ trái phép khi bị bắt.
Nếu hai bên liên tục yêu cầu loại trừ chứng cứ hoặc mở thêm các phiên điều trần, lịch xét xử có thể bị kéo dài đáng kể.
Vấn đề thứ hai là liệu quyền miễn trừ nguyên thủ có được áp dụng hay không. Phiên tòa của ông Maduro được xem như thước đo xác định phạm vi Mỹ có thể thực thi thẩm quyền đối với nguyên thủ nước ngoài, vượt ra ngoài việc trừng phạt một cá nhân.
Các chuyên gia đồng thuận rằng kết quả sẽ là cột mốc quan trọng đối với quan hệ quốc tế và cách diễn giải quyền miễn trừ ngoại giao trong tương lai.
Một biến số then chốt là trước thời điểm vụ bắt giữ, Mỹ có công nhận ông Maduro là nguyên thủ hợp pháp của Venezuela hay không. Đây là vấn đề pháp lý đan xen với đánh giá ngoại giao và chính trị.
Các học giả luật quốc tế lưu ý: “Việc có công nhận quyền miễn trừ hay không có thể phụ thuộc lớn vào lập trường chính thức của chính phủ Mỹ, hơn là một quyết định hoàn toàn độc lập của tòa án”.
Hiện ông Maduro vẫn bị tạm giam, chờ phiên điều trần tiếp theo được ấn định vào ngày 13-7.
Ông Maduro và phu nhân Flores cũng yêu cầu được “thăm gặp” với lãnh sự quán Venezuela.
Theo luật pháp Mỹ, công dân nước ngoài bị giam giữ tại Mỹ có quyền được thông báo cho lãnh sự quán và tiếp cận các nguồn lực lãnh sự. Hiện chưa rõ quy trình này sẽ diễn ra cụ thể như thế nào.
Tại phiên tòa ngày 5-1, các luật sư của ông Maduro và phu nhân Flores chưa xin tại ngoại vào thời điểm này, nhưng cho biết họ sẽ nộp đơn xin bảo lãnh chính thức trong thời gian tới.
