Thân nhân bồi thường, bị cáo được giảm nhẹ

Chúng tôi xin giới thiệu tới bạn đọc bài phân tích pháp lý của nguyên Chánh Tòa Hình sự TAND Tối cao Đinh Văn Quế.

Điểm b khoản 1 Điều 46 BLHS quy định “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả” thì được coi là tình tiết giảm nhẹ. Thực tiễn xét xử, không ít trường hợp gia đình bị cáo tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả cũng được các tòa coi là tình tiết giảm nhẹ. Nhưng mỗi nơi mỗi khác: Có tòa áp dụng điểm b khoản 1 Điều 46 BLHS, có tòa lại áp dụng khoản 2 Điều 46 BLHS (khi quyết định hình phạt, tòa còn có thể coi các tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ nhưng phải ghi rõ trong bản án).

TAND Tối cao đã có hướng dẫn

Tiểu mục 1.1 mục 1 Nghị quyết số 01 ngày 12-5-2006 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao đã hướng dẫn là được áp dụng tình tiết “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả” nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

a) Bị cáo là người từ đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 15 tuổi khi phạm tội và cha, mẹ của họ đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra;

b) Bị cáo là người từ đủ 15 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi khi phạm tội và cha, mẹ của họ đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra, nếu bị cáo không có tài sản;

Bị cáo có thể được tòa án xử dưới khung do áp dụng tình tiết giảm nhẹ. Ảnh minh họa: HTD

c) Bị cáo (không phân biệt là người đã thành niên hay người chưa thành niên) hoặc cha, mẹ của bị cáo chưa thành niên đã tự nguyện dùng tiền, tài sản để sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra nhưng người bị hại, nguyên đơn dân sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ từ chối nhận, nếu số tiền, tài sản đó đã được giao cho cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan thi hành án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác quản lý để thực hiện việc sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra;

d) Bị cáo (không phân biệt là người đã thành niên hay người chưa thành niên) hoặc cha, mẹ của bị cáo chưa thành niên xuất trình được chứng cứ chứng minh là họ đã tự nguyện dùng tiền, tài sản để sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra, nhưng người bị hại, nguyên đơn dân sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ từ chối nhận và họ đã đem số tiền, tài sản đó về nhà cất giữ để sẵn sàng thực hiện việc bồi thường khi có yêu cầu;

đ) Bị cáo không có tài sản để bồi thường nhưng đã tích cực tác động, đề nghị cha, mẹ hoặc người khác (vợ, chồng, con, anh, chị, em, bạn bè...) sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả và những người này đã thực hiện việc sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra;

e) Bị cáo không có trách nhiệm sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của mình gây ra (ví dụ việc bồi thường thiệt hại thuộc trách nhiệm của chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ) nhưng đã tự nguyện dùng tiền, tài sản của mình để sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả hoặc đã tích cực tác động, đề nghị cha, mẹ hoặc người khác sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả (nếu bị cáo không có tài sản để bồi thường) và những người này đã thực hiện việc sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra.

Tại tiểu mục 1.2 mục 1 Nghị quyết 01 cũng hướng dẫn: Đối với các trường hợp được hướng dẫn tại các điểm đ, e tiểu mục 1.1 mục 1 mà bị cáo không tác động, đề nghị cha, mẹ hoặc người khác sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả, nếu những người này đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra thì bị cáo chỉ được hưởng tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 2 Điều 46 BLHS.

Chỉ phân biệt khoản 1 hay khoản 2

Như vậy, theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao, mọi trường hợp gia đình bị cáo tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra đều được coi là tình tiết giảm nhẹ khi tòa quyết định hình phạt đối với bị cáo.

Vấn đề còn lại là phân biệt trường hợp nào thì được áp dụng điểm b khoản 1 Điều 46 BLHS, trường hợp nào thì chỉ được áp dụng khoản 2 Điều 46 BLHS. Mà chuyện này thì hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao cũng đã nêu rất rõ như trên.

Việc áp dụng khoản 1 hay khoản 2 Điều 46 BLHS có ý nghĩa rất quan trọng vì nếu bị cáo có từ hai tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 thì có thể được áp dụng Điều 47 BLHS để xử phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt.

Ví dụ: A đã có một tình tiết giảm nhẹ là tự thú (điểm o khoản 1 Điều 46 BLHS), nếu gia đình của A bồi thường thiệt hại và được áp dụng điểm b khoản 1 Điều 46 BLHS nữa thì A có hai tình tiết giảm nhẹ. Từ đó, A có thể được tòa xử phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt. Nhưng nếu tình tiết gia đình bồi thường thiệt hại chỉ được coi là tình tiết giảm nhẹ theo khoản 2 Điều 46 BLHS thì A không được áp dụng Điều 47 BLHS để xử phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt.

Mấu chốt vấn đề là ở đó. Cho nên thực tế trước đây từng có tình trạng tòa muốn xử dưới khung thì coi việc gia đình bồi thường thiệt hại cho bị cáo là tình tiết giảm nhẹ quy định tại điểm b khoản 1 Điều 46 BLHS, ngược lại thì coi là khoản 2 Điều 46 BLHS. Chính vì sự không thống nhất đó nên Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao mới phải ra hướng dẫn trên.

ĐINH VĂN QUẾ