“Trận chiến” bằng âm nhạc ở vĩ tuyến 17

Đoàn Quân nhạc thời đó thuộc Bộ Tổng Tham mưu, nay là Đoàn Nghi lễ Quân đội, đóng ở Ngã Tư Sở, Hà Nội. Khoảng 60 nhạc công có mặt trong dàn nhạc kèn tham gia trận chiến ngày ấy, giờ còn khoảng vài người: ông Đoàn Bá (chính trị viên) hiện ở Hà Nội, ông Vũ Bằng Thành (nhạc sĩ phối khí, đặc phái viên) hiện ở Thái Nguyên, ông Mạc Văn Vòi (kèn trompet) nay ở Hải Dương, ông Phạm Văn Sắc (clarinet) ở Hà Nội.

Và đặc biệt chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với Trung tá Phạm Sinh Duyên (kèn cor) 72 tuổi, hiện ở phường Khương Trung (Thanh Xuân, Hà Nội) và là Trưởng đoàn Nghệ thật Hội Cựu chiến binh Hà Nội. Trong trận chiến bằng âm nhạc sáng 20/7/1964, ông là người tổ chức và giới thiệu chương trình, là người đọc lời “hiệu triệu” trước khi những âm điệu của các bài ca cách mạng hùng hồn trỗi lên phá tan cuộc mít tinh kỷ niệm ngày “quốc hận”, “lấp sông Bến Hải để Bắc tiến” của chính quyền Sài Gòn...

Buổi biểu diễn kỳ lạ của những lính kèn

* Trong đời binh nghiệp chắc hẳn ông không bao giờ quên buổi biểu diễn ở bờ Bắc cầu Hiền Lương vào ngày 20/ 7/1964?

- Đúng thế! Đó là một buổi biểu diễn “kỳ lạ”, là kỷ niệm không thể nào quên đối với tôi và có lẽ là đối với tất cả những người đã tham gia vào sự kiện đó.

* Ông có thể nói tại sao có buổi biểu diễn kỳ lạ này?

- Ngày 20/7 - kỷ niệm ngày ký kết Hiệp định Genève - đối với chúng ta là ngày đánh dấu sự thành công của cuộc kháng chiến chống Pháp. Nhưng đối với chính quyền Sài Gòn, họ gọi đó là ngày “quốc hận”, đất nước chia đôi. Vào ngày 20/7/1964, được biết chính quyền Sài Gòn sẽ tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại bờ Nam cầu Hiền Lương để tuyên truyền chống ta và hô hào “Bắc tiến” trong lúc chúng ta lại nô nức kỷ niệm 10 năm ký kết Hiệp định Genève. Phá tan cuộc mít tinh này được xem là một thành công lớn trên chiến trường chính trị. Đoàn Quân nhạc được chọn làm nhiệm vụ này, theo tôi đây không chỉ đơn thuần là một buổi biểu diễn mà là một “trận chiến” thật sự.

* Trước khi bước vào trận chiến này, chúng ta đã chuẩn bị như thế nào?

- Đầu năm 1964, chúng tôi được lệnh của Bộ Tổng Tham mưu vào biểu diễn phục vụ quân và dân Quân khu 4, chúng tôi đã đi nhiều tháng và biểu diễn nhiều nơi. Nhưng có một nơi rất quan trọng mà đến sát ngày biểu diễn chúng tôi mới được biết. Tư lệnh Quân khu 4 hồi đó là tướng Đàm Quang Trung, đã lệnh cho chúng tôi vào biểu diễn ở cầu Hiền Lương vào ngày 20/7.

Đoàn Quân nhạc thời ấy có 4 đội, mỗi đội trung bình 50 nhạc công, do NSND Đinh Ngọc Liên làm trưởng đoàn. Đội 1 được xem là đội chủ công, lần này được tăng cường có tổng cộng khoảng 60 nhạc công. Chúng tôi còn được tăng cường thêm 1 nhạc sĩ phối khí quân nhạc rất giỏi thời đó là Vũ Bằng Thành và 2 nhạc trưởng là Nguyễn Văn Tiến và Trần Huy. Khi nhận nhiệm vụ này chúng tôi được thông báo vắn tắt, chứ cũng chưa ai biết đó là một buổi biểu diễn rất đặc biệt.

* Ông có thể nói quang cảnh hai đầu cầu Hiền Lương vào sáng 20/7 năm ấy?

- Phía đầu cầu bờ Bắc có một đồn biên phòng của ta và có treo một lá cờ đỏ sao vàng cực lớn, chiều dài lá cờ là 120m. Phía bờ Nam, địch cũng có một lá cờ vàng 3 sọc đỏ lớn và những hàng cột treo nhiều loa lớn để phóng thanh sang bờ Bắc. Mỗi cột có hàng chục loa, mỗi lần phóng thanh, ở bờ Bắc nghe rõ mồn một. Phía ta cũng có hệ thống loa nhưng không được như thế.

Sáng hôm đó, địch cưỡng ép và tập trung hơn 1 vạn người dân từ Huế, Quảng Trị, Đông Hà ra đây để làm cuộc mít tinh lớn do tướng Nguyễn Chánh Thi chủ trì. Nhìn sang bờ Nam cầu Hiền Lương là một lễ đài lớn, bên cạnh đó có một tấm bảng cũng cực kỳ lớn, trên đó địch ghi “Ngày 20/7 là ngày quốc hận”. Trên sân khấu treo nhiều băng rôn, khẩu hiệu và đặt bàn ghế để tướng Nguyễn Chánh Thi cùng các quan chức ngồi. Phía sau có rất nhiều xe tăng và pháo của địch chĩa nòng sang bờ Bắc như “sẵn sàng chiến đấu”. Ở bờ Nam là như thế, nhưng phía bờ Bắc chỉ duy nhất có sự hiện diện của Đoàn Quân nhạc, tuy “lẻ loi” nhưng rất ấn tượng, toàn bộ mặc lễ phục màu trắng, kèn đồng vàng chóe lấp lánh...

“Chiến đấu” và chiến thắng

* Và chúng ta triển khai “chiến đấu” như thế nào?

- Tối 19/7 chúng tôi ngủ lại tại đầu cầu Hiền Lương để sáng sớm mai ra địa điểm “chiến đấu”. Cũng tối 19/7, chúng tôi được cấp trên đả thông tư tưởng, đồng thời nói rõ nhiệm vụ. Đây có lẽ là buổi biểu diễn có một không hai của những người lính kèn chúng tôi, là một trận chiến có thể có những hiểm nguy và ác liệt, bởi vì chúng tôi chỉ dùng tiếng nhạc, nhưng địch có thể dùng vũ khí.

Khoảng 5h45 ngày 20/7, chúng tôi ra địa điểm tập kết, chúng tôi được cấp trên động viên rằng, về phần an ninh thì cấp trên đã lo rất chu đáo, nếu địch nổ súng, chúng ta có đủ lực lượng để đè bẹp ngay. Đoàn quân nhạc nhận lệnh từng phút, lúc nào đi ra bờ sông, đứng ngồi thế nào, lúc nào bắt đầu tấu nhạc...

Tâm trạng anh em lúc đó chẳng khác gì một người lính sắp xung trận. Tôi là người giới thiệu, nhưng đứng cạnh tôi là một thượng sĩ cảnh sát của chính quyền Sài Gòn tay lăm lăm khẩu súng ngắn (bởi đây là vùng phi quân sự, có người của phía Sài Gòn qua bên ta giám sát và ngược lại).

Đề phòng nếu địch khủng bố, chúng ta cũng vẫn tiếp tục diễn được nên dàn nhạc được chia đôi. Đầu tiên, tốp 1 biểu diễn, nếu bị khủng bố và hy sinh thì tốp 2 sẽ thay chỗ để tiếp tục, nhưng nếu một, hai tiết mục đầu mà không có sự cố gì thì tốp 2 sẽ hợp cùng tốp 1 để biểu diễn.

Đoàn Quân nhạc ra sát bờ sông, hướng sang bờ Nam cầu Hiền Lương, một số người ngồi ghế, một số thì đứng ở phía sau. Chúng tôi được lệnh là lúc nào tên tướng Nguyễn Chánh Thi lên lễ đài đọc diễn văn thì mới khai diễn và chúng tôi đã làm đúng như thế. Nhưng trước khi nổi nhạc, tôi đã đọc lời phát biểu. Đại ý là: Kính thưa đồng bào, hôm nay nhân dân cả nước vô cùng phấn khởi kỷ niệm 10 năm cuộc kháng chiến chống Pháp thành công, ký kết Hiệp định Genève. Đoàn Quân nhạc của Quân đội Nhân dân Việt Nam hân hạnh đến đây để phục vụ đồng bào miền Nam ruột thịt... Sau đó thì nhạc trỗi lên và cũng từ lúc đó, đồng bào dự mít tinh tự động tràn hết ra dọc bờ sông để nghe nhạc, khu vực lễ đài gần như không còn một bóng người.

Không thể tiếp tục tiến hành cuộc mít tinh được, tướng Nguyễn Chánh Thi bước xuống lễ đài và thế là Đoàn Quân nhạc đã hoàn thành nhiệm vụ, giải tán cuộc mít tinh tuyên truyền phản động do địch tổ chức. Có thể nói đây là trận chiến không một tiếng súng, chỉ dùng âm nhạc, nhưng mang lại hiệu quả to lớn.

* Ông có nhớ là dàn nhạc đã trình diễn những bài gì, trong bao lâu?

- Bài đầu tiên là bài Giải phóng miền Nam của Huỳnh Minh Siêng (tức nhạc sĩ Lưu Hữu Phước), mỗi một bài trước khi biểu diễn tôi đều có lời giới thiệu về ý nghĩa của nó. Kết thúc là bài Tiếng gọi thanh niên (Lưu Hữu Phước). Toàn bộ chương trình ước lượng khoảng hơn 30 phút. Tôi không nhớ rõ, nhưng ngoài hai bài này thì còn có những bài khác như Lên đàng, Ca ngợi Hồ Chủ Tịch (Lưu Hữu Phước), Bình Trị Thiên khói lửa (Nguyễn Văn Thương), Tiến lên chiến sĩ đồng bào (nhạc Huy Thục)...

* “Tướng” nhạc chỉ huy lúc đó là ai?

- Chỉ huy dàn nhạc là anh Nguyễn Văn Tiến, một chỉ huy có nhiều kinh nghiệm, tốt nghiệp Học viện Âm nhạc Quốc gia. Trực tiếp đi cùng chúng tôi là nhà thơ - Đại tá Hồ Khải Đại của Phòng Chính trị Quân khu 4. Phòng Chính trị có nhiệm vụ đưa đoàn vào cầu Hiền Lương, tổ chức biểu diễn phá tan cuộc mít tinh của địch. Sau trận chiến này Quân khu 4 tặng một lá cờ có ghi dòng chữ “Hết lòng phục vụ”, còn về Hà Nội thì Bộ Tổng Tham mưu và Bộ Tư lệnh Quân khu Thủ đô đón chúng tôi như những người anh hùng trở về từ chiến trận thật sự.

* Cám ơn ông về cuộc trò chuyện này.

Theo Hữu Trịnh (TT&VH)