Trước thềm Đại hội XIV của Đảng với rất nhiều kỳ vọng, Đại sứ Phạm Quang Vinh (ảnh), nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, đã có buổi chia sẻ với báo Pháp Luật TP.HCM về cục diện thế giới hiện tại và những hướng đi cho hoạt động đối ngoại Việt Nam để có thể nâng tầm vị thế quốc gia, đưa đất nước phát triển bền vững.
Cơ hội, thách thức trong thế giới đang chuyển dịch rất sâu sắc
. Phóng viên: Hiện thế giới đứng trước cục diện “đa cực, đa trung tâm” và sự cạnh tranh gay gắt của các nước lớn. Theo Đại sứ, thách thức lớn nhất và cơ hội rõ nhất cho Việt Nam trong trật tự thế giới này là gì?
+ Đại sứ Phạm Quang Vinh: Thế giới đang chuyển dịch rất sâu sắc, theo hướng đa cực nhưng đang ở giai đoạn quá độ giữa cũ và mới. Đa cực ngày nay không đơn thuần chỉ là cạnh tranh giữa các nước lớn, mà còn là sự nổi lên của nhiều trung tâm quyền lực khác như châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Ấn Độ.
Trước tình hình đó, có hai vấn đề mà Việt Nam cũng như các nước đang phát triển cần lưu ý. Thứ nhất, cạnh tranh giữa nước lớn tạo ra những rủi ro và sức ép chọn bên, vì vậy cần phải nhấn mạnh đến độc lập tự chủ và tự chủ chiến lược. Thứ hai, trong bối cảnh thế giới hướng đến đa cực nên ngoài các nước lớn, Việt Nam cũng cần phải hướng đến quan hệ với nhiều nước khác.
. Việc Việt Nam nâng cấp quan hệ với hàng loạt đối tác chiến lược quan trọng vừa qua có ý nghĩa như thế nào? Để các mối quan hệ này thực sự “đi vào chiều sâu”, theo Đại sứ, mấu chốt nằm ở đâu?
+ Việt Nam hiện đã có quan hệ ngoại giao với 194 nước và quan hệ kinh tế với hơn 200 nền kinh tế khác nhau. Việt Nam đang có khuôn khổ hợp tác, đang duy trì chính sách đối ngoại, độc lập tự chủ đa dạng hóa, đa phương hóa, định hướng chính sách này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh thế giới đang vừa cạnh tranh, vừa chuyển động theo hướng đa cực hóa. Việt Nam có một mạng lưới quan hệ với các đối tác, trong đó có 34 đối tác toàn diện, chiến lược, chiến lược toàn diện bao gồm những nước lớn, trung tâm kinh tế lớn và những nước có quan hệ đối tác chủ chốt nhất với Việt Nam, đây chính là môi trường rất thuận lợi để Việt Nam nhân lên.
Có thể nói Việt Nam có quan hệ chiều rộng với tất cả các nước và tất cả nền kinh tế trên thế giới. Với những nước chủ chốt nhất, Việt Nam có quan hệ đối tác cao hơn, điều này hàm ý rằng sẽ cần phải hợp tác nhiều hơn.
Lợi ích quốc gia - dân tộc trong thời kỳ mới
. Để tư duy “lợi ích quốc gia - dân tộc là trên hết” thực sự đi vào thực tiễn trong giai đoạn mới, chúng ta cần đổi mới những gì trong nhận thức?
+ Cần nhìn nhận việc có các quan hệ, khuôn khổ đối tác hợp tác tạo ra được môi trường cả về chính trị, kinh tế và đối ngoại thuận lợi. Câu hỏi là làm thế nào để tranh thủ được cơ hội đó?
Để có thể bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc trong thời kỳ mới, đầu tiên Việt Nam cần nhận diện được tình hình quốc tế hiện nay để thấy được thách thức và rủi ro cũng như cơ hội. Cơ hội lúc này không nằm trong những gói riêng, mà đan xen thách thức và thách thức hiện vẫn nhiều hơn. Muốn tranh thủ được cơ hội, cần phải mạnh trong nước, xây dựng năng lực để chống chịu các “cơn gió ngược” bên ngoài.
Thứ hai, Việt Nam cần thúc đẩy quan hệ đối ngoại trên cơ sở đan xen lợi ích, bởi trong bối cảnh hiện nay, các quốc gia đều đặt ưu tiên vào việc bảo đảm lợi ích của chính mình. Để có thể tranh thủ được những lợi ích từ bên ngoài, Việt Nam phải xác định rõ các điểm tương đồng, điểm song trùng về lợi ích với từng đối tác, qua đó hình thành và mở rộng mạng lưới quan hệ đan xen, gắn bó.
Thứ ba, mục tiêu phát triển của Việt Nam hiện nay đã cao hơn rất nhiều so với trước. Việt Nam không chỉ phát triển nhờ thu hút nguồn lực từ bên ngoài, mà đang chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Do đó, lợi ích quốc gia không dừng lại ở việc tiếp nhận mọi nguồn lực, mà phải tranh thủ được các nguồn lực có chất lượng cao, phù hợp với định hướng phát triển mới.
Cuối cùng, trong tiến trình hội nhập quốc tế, Việt Nam không còn là nước “đi sau” chỉ tận dụng các cơ hội sẵn có. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải tham gia sâu hơn, chủ động hơn trong hợp tác quốc tế; phối hợp chặt chẽ với các nước trong bối cảnh luật pháp quốc tế bị xói mòn và chủ nghĩa đa phương gặp nhiều thách thức.
Sức mạnh tổng hợp từ ba trụ cột ngoại giao
. Đại sứ đánh giá thế nào về sự phối hợp của ba trụ cột: Đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân hiện nay?
+ Dự thảo các văn kiện trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV đề cập sự phối hợp của ba trụ cột: Đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước và đối ngoại nhân dân. Dự thảo lần này nhấn rất mạnh vào sự nhất quán và đồng thời có thêm điểm mới với đối ngoại và hội nhập quốc tế của Việt Nam. Sự nhất quán được khẳng định mạnh mẽ là đối ngoại đi tiên phong, toàn diện và hiện đại. Dự thảo cũng đặt đối ngoại cùng với an ninh quốc phòng là yếu tố trọng yếu thường xuyên.
Trong hoạt động cũng như trong chủ trương của đất nước ta, Việt Nam tham gia vào quan hệ quốc tế, hội nhập quốc tế trên tất cả lĩnh vực từ chính trị, ngoại giao cho đến quốc phòng, an ninh, trong đó nhấn rất mạnh đến kinh tế để làm sao tranh thủ được cao nhất lợi ích cho phát triển.
Nguyên tắc nhất quán của Việt Nam chính là đảm bảo cao nhất lợi ích quốc gia nhưng đảm bảo cao nhất lợi ích quốc gia đó không phải là dân tộc vị kỷ, mà là dựa trên luật pháp quốc tế, dựa trên sự bình đẳng và cùng có lợi. Lợi ích quốc gia trong bối cảnh hiện nay chính là những mục tiêu mà Việt Nam hướng đến để phát triển đất nước trong giai đoạn 2030-2045.
Đại sứ PHẠM QUANG VINH
Về chủ thể tham gia, đối ngoại không chỉ là riêng của ngành đối ngoại mà cần đến sự tham gia của các bộ, ngành Trung ương và địa phương. Hợp tác quốc tế hiện nay nhiều chiều và nhiều lĩnh vực. Mỗi lĩnh vực cần đan xen những lĩnh vực khác, kinh tế bao gồm cả an ninh, môi trường bao hàm cả công nghiệp, nông nghiệp, phát triển đô thị, vì vậy cần phối hợp được lực lượng tổng hợp của các bộ, ngành.
Với thể chế chính trị của Việt Nam, để có thể huy động sức mạnh tổng hợp của cả đất nước, cần phải nhấn mạnh đến ba trụ cột: Đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước, đối ngoại nhân dân. Mỗi trụ cột đối ngoại đều có những đặc thù, mỗi đối tác đều có đặc thù trong những thời điểm đặc thù khác nhau. Trong quá khứ, hiện tại và tương lai ba yếu tố này vẫn tiếp tục tồn tại và bổ sung cho nhau.
Việt Nam lúc này có quan hệ ngoại giao đầy đủ, hợp tác kinh tế đầy đủ với tất cả các nước trên thế giới cho nên chắc chắn rằng ngoại giao Nhà nước vẫn là trụ cột quan trọng nhất để thúc đẩy hợp tác chính thức cả về mặt chính trị, kinh tế, an ninh quốc phòng hay giao lưu nhân dân, hay hợp tác trên các lĩnh vực khác như giáo dục, khoa học công nghệ. Khi Việt Nam có quan hệ ngoại giao với tất cả các nước, ngoại giao Nhà nước bắt buộc phải bao quát hết các lĩnh vực và đi đầu trong chịu trách nhiệm trong việc thúc đẩy quan hệ đối tác với các bên.
. Xin cảm ơn ông.
Cần có cơ chế phối hợp hành động giữa ba trụ cột ngoại giao
Trong những năm qua, sự phối hợp giữa ba trụ cột ngoại giao đã có những tiến bộ đáng kể, đặc biệt trong các chuyến thăm cấp cao và tổ chức các sự kiện quốc tế lớn. Tuy nhiên, vẫn còn những điểm cần hoàn thiện. Để nâng cao hiệu quả phối hợp, cần có cơ chế thường xuyên trao đổi thông tin và phối hợp hành động giữa ba trụ cột. Mỗi trụ cột cần có định vị rõ ràng, tránh chồng chéo nhưng vẫn bổ trợ lẫn nhau.
Đối ngoại nhân dân, một lĩnh vực có tiềm năng lớn, cần được quan tâm và đầu tư nhiều hơn, đặc biệt trong bối cảnh ngoại giao công chúng ngày càng quan trọng. Việc triển khai toàn diện và mạnh mẽ hơn công tác người Việt Nam ở nước ngoài, như dự thảo văn kiện nhấn mạnh, cũng là một hướng đi quan trọng để phát huy sức mạnh của đối ngoại nhân dân.
ThS PHAN XUÂN DŨNG, nhà nghiên cứu tại Viện nghiên cứu Đông Nam Á
(ISEAS-Yusof Ishak, Singapore, nghiên cứu sinh tại ĐH Quốc gia Úc)
