ASEAN cùng tìm ‘khiên chắn’ trước chiến sự Trung Đông

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đang khẩn trương hành động nhằm ứng phó các hệ lụy từ cuộc xung đột Trung Đông, vốn đang đe dọa nghiêm trọng đến an ninh năng lượng và lương thực của khu vực.

Cấp bách lập 'lá chắn' dầu mỏ

Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 diễn ra trên đảo Mactan (Philippines) hồi cuối tuần trước, các nhà lãnh đạo Đông Nam Á đã thúc đẩy việc thiết lập các kho dự trữ nhiên liệu khu vực và cơ chế khẩn cấp về lương thực, nhằm giải quyết tình trạng đứt gãy nguồn cung bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz, theo tờ IDN Financials.

Tổng thống Philippines - ông Ferdinand Marcos Jr., Chủ tịch ASEAN năm 2026, nhận định khu vực không còn nhiều thời gian để chần chừ.

"Chúng ta đã cần cơ chế này từ tháng trước. Đừng nói đến chuyện tháng sau, sáu tháng hay một năm nữa. Chúng ta cần nó từ ngày hôm qua, hoặc thậm chí sớm hơn. Đó là cách chúng tôi đang tiếp cận vấn đề này" - kênh Channel News Asia dẫn lời ông Marcos.

Theo định hướng của ông Marcos, hệ thống dự trữ được đề xuất sẽ đóng vai trò như một "vùng đệm" nguồn cung khẩn cấp trong kịch bản trên thế giới xuất hiện xung đột vũ trang, căng thẳng địa chính trị, hoặc xảy ra tình trạng gián đoạn tại các tuyến hàng hải trọng yếu như eo biển Hormuz.

Trong khuôn khổ hội nghị, các nhà lãnh đạo ASEAN đã nhất trí với ý tưởng thiết lập kho dự trữ nhiên liệu khu vực cùng các quy trình thông tin liên lạc ứng phó khủng hoảng, nhằm cho phép khu vực phản ứng nhanh nhạy và đồng bộ hơn trước các cú sốc địa chính trị.

Ông Marcos cho biết các quốc gia thành viên hiện vẫn đang tự quản lý nhu cầu năng lượng riêng lẻ. Dù vậy, ông khẳng định toàn bộ thành viên ASEAN đều chia sẻ chung định hướng kiến tạo một hệ thống tự cường tập thể.

Người đứng đầu chính phủ Philippines làm rõ rằng mặc dù các thành viên ASEAN sẽ tiếp tục thực hiện những thỏa thuận riêng lẻ nhằm đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, nhưng xét trên bình diện khu vực, khối vẫn đang hướng tới một cơ chế hợp tác chung. Cơ chế này sẽ cho phép các nước thành viên tiếp cận nguồn dự trữ chia sẻ khi tình thế bắt buộc.

"Chúng tôi đang cố gắng thu hẹp sự khác biệt giữa các quốc gia. Chúng tôi tự thiết lập các thỏa thuận của riêng mình, nhưng đồng thời cũng đoàn kết và phát triển ý tưởng về việc sở hữu kho dự trữ cho tất cả các loại nhiên liệu khác nhau” - ông nhấn mạnh.

Xung đột tại Trung Đông đã giáng đòn mạnh vào chuỗi cung ứng năng lượng của ASEAN, khi sự gián đoạn tại eo biển Hormuz đẩy giá dầu leo thang, đồng thời đe dọa mạng lưới phân phối phân bón và lương thực.

Đầu tuần này, ngày 11-5, Bộ trưởng Năng lượng Indonesia - ông Bahlil Lahadalia cho biết hiện chưa có thỏa thuận chính thức nào về vị trí đặt trung tâm. Tuy nhiên, Jakarta kỳ vọng có thể hợp tác với các quốc gia thành viên khác trong khối để thúc đẩy đề xuất này.

Trả lời hãng thông tấn quốc gia Antara, ông Bahlil khẳng định: “Chúng tôi sẵn sàng xây dựng kho dự trữ ở bất kỳ đâu, nhưng tôi đã đề xuất chọn Indonesia”. Ông cũng nhấn mạnh rằng trung tâm dầu mỏ khu vực sẽ đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì nguồn cung cho các nước Đông Nam Á khi xảy ra tình trạng gián đoạn.

Không chỉ dừng ở dầu mỏ

Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48, Thủ tướng Singapore Lawrence Wong cũng đề cao tầm quan trọng của việc đẩy nhanh tiến trình phê chuẩn Hiệp định An ninh Dầu khí ASEAN (APSA), một hiệp ước an ninh năng lượng cho phép các quốc gia thành viên hỗ trợ lẫn nhau về nguồn cung dầu khí trong thời kỳ khủng hoảng.

Tuy nhiên, giới phân tích nhận định việc thực thi kế hoạch này sẽ không dễ dàng. Bà Joanne Lin - Điều phối viên Trung tâm Nghiên cứu ASEAN thuộc Viện nghiên cứu ISEAS-Yusof Ishak - đánh giá lợi ích quốc nội vẫn là rào cản lớn nhất.

APSA hiện vẫn chưa có hiệu lực toàn diện do không phải tất cả thành viên đều đã phê chuẩn phiên bản mới nhất của hiệp ước này. Cơ chế này sẽ cho phép các nước ASEAN cung cấp tối đa 10% nhu cầu năng lượng cho một quốc gia thành viên bị ảnh hưởng do khủng hoảng trong vòng 30 ngày.

Một chuyên gia phân tích khác của ISEAS, bà Sharon Seah, cho rằng ASEAN cần hành động quyết liệt hơn để xây dựng khả năng tự cường năng lượng dài hạn, bao gồm việc đẩy nhanh dự án Lưới điện ASEAN.

"ASEAN phải lưu tâm đến an ninh năng lượng vượt ra ngoài khuôn khổ cuộc khủng hoảng hiện tại, bởi rõ ràng là sự phân mảnh đang diễn ra trên toàn cầu... sẽ tiếp tục tác động đến chúng ta trong khu vực này" - bà Seah lưu ý.

Vượt ra ngoài vấn đề năng lượng, ASEAN cũng đang bắt đầu tập trung vào mối đe dọa của một cuộc khủng hoảng lương thực. Tuần rồi, Thủ tướng Malaysia - ông Anwar Ibrahim đã đề xuất việc thành lập cơ chế khẩn cấp về lương thực khu vực và mở rộng Quỹ Dự trữ Gạo Khẩn cấp ASEAN+3 (APTERR) để bao gồm cả mặt hàng phân bón.

Ông Anwar đánh giá động thái này đóng vai trò quan trọng nhằm cải thiện khả năng phối hợp và ứng phó khẩn cấp giữa các nước ASEAN trong bối cảnh gián đoạn nguồn cung.

Các chuyên gia nhận định phân bón là một điểm yếu chí mạng khi các quốc gia vùng Vịnh đang chiếm khoảng 11% lượng phân bón nhập khẩu của toàn khối ASEAN.

Bà Genevieve Donnellon-May, Giám đốc nghiên cứu lương thực và nguồn nước tại Viện Chính sách An ninh và Phát triển, cho biết việc mở rộng APTERR sẽ đòi hỏi một hệ thống tự động hóa dựa trên các chỉ số cảnh báo khủng hoảng.

"Điều đó đồng nghĩa với việc chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực về lượng phân bón dự trữ và nhu cầu đầu vào" - bà Donnellon-May cho biết.

ASEAN cũng đã thảo luận về việc xây dựng các quy trình thông tin liên lạc ứng phó khủng hoảng nhằm đẩy nhanh sự phối hợp liên ngành trong các đợt gián đoạn lớn như cuộc xung đột Trung Đông.

Theo bà Lin, những quy trình như vậy có thể giúp ASEAN xác định thời điểm cần tiến hành tham vấn, ai sẽ là người dẫn dắt việc điều phối và thông điệp chung của khu vực nên được truyền tải như thế nào. "Điều này sẽ giúp thu hẹp độ trễ giữa thời điểm bùng phát khủng hoảng và khả năng tự tổ chức về mặt thể chế của ASEAN" - bà Lin nhận định.