Ban bố và bãi bỏ tình trạng khẩn cấp

Về phương diện pháp lý có thể hiểu, tình trạng khẩn cấp là hoàn cảnh thực tế do con người hoặc tự nhiên gây ra nhưng có khả năng đe dọa đến an ninh quốc gia hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống chính trị, pháp lý, kinh tế-xã hội của quốc gia đó như bạo loạn, xung đột sắc tộc, xung đột tôn giáo, nội chiến, bị quốc gia khác tuyên chiến hoặc sự cố bất kháng về rò rỉ phóng xạ hoặc do thiên tai, thảm họa tự nhiên như động đất, sóng thần, bão lụt...

Khi nào ban bố?

Khi xảy ra tình trạng thực tế có khả năng đe dọa đến an ninh quốc gia hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống xã hội, nhà nước có thể ban bố tình trạng khẩn cấp nhằm đối phó nhanh nhất và hiệu quả nhất để hạn chế đến mức thấp nhất thiệt hại.

Muốn thực hiện có hiệu quả tuyên bố tình trạng khẩn cấp, nhà nước có thể tạm ngưng một số chức năng hoạt động bình thường của chính phủ, của các cơ quan nhà nước cũng như một số quyền tự do dân sự của công dân.

Nhà nước cũng có thể cảnh báo công dân, tổ chức, pháp nhân trên toàn lãnh thổ hoặc một khu vực lãnh thổ nhất định phải thay đổi các hành vi bình thường. Hoặc nhà nước có thể ra lệnh cho các cơ quan của chính phủ thi hành các biện pháp, phương án riêng để đối phó với tình trạng này.

Trong một số trường hợp đặc biệt, nhà nước có thể ra lệnh thiết quân luật và trao quyền duy trì tình trạng khẩn cấp cho quân đội. Lúc đó, những trường hợp vi phạm có thể bị tống giam hoặc bị bắn tại chỗ mà không cần lệnh của cơ quan có thẩm quyền.

Do lốc xoáy ở bang Alabama, ngày 28-4, Tổng thống Obama đã ban bố tình trạng khẩn cấp. Ảnh: REUTERS

Ai được ban bố?

Tùy vào quy định pháp luật của từng quốc gia mà các điều kiện, hoàn cảnh, thủ tục, thẩm quyền để nhà nước hoặc chính phủ ra tuyên bố về tình trạng khẩn cấp được quy định trong hiến pháp hoặc trong luật về tình trạng khẩn cấp.

Trên thực tế, tình trạng khẩn cấp có thể được ban bố bằng tuyên bố nhân danh nhà nước (do quốc vương, tổng thống) hoặc tuyên bố nhân danh chính phủ (chính phủ hoặc thủ tướng).

Ví dụ theo luật của Mỹ, Nga, Syria, Yemen, người ban bố tình trạng khẩn cấp là tổng thống, luật của Bahrain quy định là quốc vương, luật của Nhật và New Zealand là thủ tướng. Còn theo luật của Thái Lan là chính phủ.

Tuyên bố về tình trạng khẩn cấp sẽ có hiệu lực thi hành đến khi các điều kiện, hoàn cảnh thực tế gây ra tình trạng khẩn cấp không còn nữa.

Trong trường hợp đặc biệt, một số quốc gia như Syria, Ai Cập đã ban hành Luật Tình trạng khẩn cấp. Ai Cập đã ban hành Luật Tình trạng khẩn cấp cấp thiết từ năm 1981 sau khi Tổng thống Anouar el-Sadate bị ám sát đến khi chính quyền của Tổng thống Hosni Mubarak sụp đổ hồi tháng 2 mới rồi.

Ths NGÔ HỮU PHƯỚC (Trưởng bộ môn Công pháp quốc tế, ĐH Luật TP.HCM)

HỒNG TÚ ghi