Bữa ăn bán trú: Bài toán niềm tin và kiểm soát chuỗi thực phẩm

Sáng 17-4, Báo Pháp Luật TP.HCM tổ chức talkshow “Hóa giải nỗi lo bữa ăn bán trú cho học sinh” với sự tham gia của đại diện nhà trường, cơ quan quản lý an toàn thực phẩm và chuyên gia pháp lý.

Mô hình khép kín giúp kiểm soát từ gốc

Thạc sĩ Trần Xuân Khánh, Phó Hiệu trưởng Trường THCS - THPT Hồng Hà (TP.HCM), cho biết đơn vị tổ chức bữa ăn bán trú theo mô hình khép kín, kiểm soát từng khâu đến tận bàn ăn.

“Chúng tôi có lợi thế là sở hữu nông trại riêng, do đó 100% rau củ quả được cung cấp trực tiếp, giúp kiểm soát từ gốc” - ông Khánh nói.

Đối với những thực phẩm không tự cung cấp được, trường áp dụng quy trình kiểm soát chặt chẽ liên kết với các đơn vị uy tín, có chứng nhận an toàn thực phẩm và nguồn gốc rõ ràng. Bên cạnh đó, quy trình đưa thực phẩm vào bếp được kiểm tra nghiêm ngặt, có lưu mẫu hằng ngày để đối chứng; đồng thời thiết lập cơ chế giám sát nhiều lớp gồm ban lãnh đạo, bộ phận y tế và quản lý bán trú kiểm tra thường xuyên.

Ngoài ra, trường luôn minh bạch bữa ăn “từ nông trại đến bàn ăn”. Phụ huynh không chỉ biết con mình ăn gì mà còn biết rõ nguồn gốc thực phẩm.

“Để làm được điều đó, chúng tôi triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Hằng tuần, trường đăng tải thực đơn trên các kênh thông tin để phụ huynh theo dõi. Ban giám hiệu trực tiếp tham gia xây dựng thực đơn và giám sát bữa ăn hằng ngày. Bên cạnh đó, giáo viên và ban lãnh đạo cùng ăn với học sinh. Ngoài ra, trường luôn tổ chức đối thoại định kỳ với học sinh để lắng nghe phản hồi về chất lượng bữa ăn. Nếu có vấn đề, chúng tôi điều chỉnh ngay. Và đặc biệt, chúng tôi mời phụ huynh đến tham quan trực tiếp nông trại, nhà bếp" - ông Khánh nói.

Tuy nhiên, ông Khánh thừa nhận việc tổ chức bữa ăn bán trú cũng đối mặt với áp lực lớn. Cụ thể đó là biến động giá cả khiến bài toán cân đối giữa dinh dưỡng, định lượng và chi phí không hề dễ dàng. Áp lực từ phụ huynh với yêu cầu chất lượng ngày càng cao và điều này hoàn toàn chính đáng. Ngoài ra yếu tố tâm lý chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể đánh mất niềm tin.

“Những khó khăn này không phải là rào cản, mà chính là động lực để nhà trường chuẩn hóa và làm tốt hơn mỗi ngày” - ông Khánh nói.

Siết kiểm soát nhưng vẫn còn lỗ hổng

Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP.HCM cho biết TP hiện có khoảng 3.500 trường học và 399 công ty cung cấp suất ăn công nghiệp; trong đó 317 công ty đang cung ứng cho các trường, ngoài ra còn có những trường tự tổ chức bếp ăn.

Trong những năm qua, Sở An toàn thực phẩm đã ký kết liên tịch với Sở GD&ĐT triển khai chương trình phòng ngừa, không để xảy ra ngộ độc thực phẩm. Hằng năm, Sở đều tổ chức tập huấn cho hiệu trưởng và người phụ trách bếp ăn để cập nhật kiến thức và nhấn mạnh trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Bên cạnh đó, lực lượng quản lý an toàn thực phẩm phối hợp với địa phương kiểm tra thường xuyên các bếp ăn và đơn vị cung cấp suất ăn, từ quy trình một chiều, kiểm soát nguồn nguyên liệu đến điều kiện chế biến.

Theo bà Lan, TP.HCM là địa phương triển khai công tác đảm bảo an toàn thực phẩm trong trường học khá thường xuyên và liên tục. Tuy nhiên, từ đầu năm 2025 đến nay, các vụ việc không mong muốn vẫn xảy ra, thậm chí có xu hướng tăng so với cùng kỳ. Dù đa số không nghiêm trọng, không gây tử vong, nhưng rõ ràng đã ảnh hưởng đến niềm tin của phụ huynh.

Nguyên nhân được chỉ ra do yếu tố thời tiết nắng nóng khắc nghiệt khiến vi khuẩn phát triển mạnh. Bên cạnh đó, việc chuyển đổi mô hình quản lý và giảm biên chế khiến lực lượng phụ trách tại cơ sở (phường, xã) có nơi chưa ổn định. Ngoài giá thành bữa ăn bị ảnh hưởng bởi bão giá, nếu doanh nghiệp "bao sân" quá nhiều hoặc chạy theo lợi nhuận mà làm ẩu, nguy cơ đứt gãy an toàn là rất lớn.

Một trong những giải pháp được nhấn mạnh là truy xuất nguồn gốc thực phẩm bằng công nghệ, trong đó TP.HCM đã áp dụng hệ thống nhận diện bằng blockchain đối với thịt heo, gia cầm và trứng. Nhờ đó, có thể xác định nguồn gốc chăn nuôi, giết mổ và phân phối.

Tuy nhiên, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm cũng chỉ ra lỗ hổng lớn nằm ở sự thiếu đồng bộ giữa hệ thống bán hàng hiện đại và chợ truyền thống. Khi thực phẩm bị chia nhỏ, pha lóc để bán lẻ; hoặc hóa đơn chứng từ không đảm bảo, việc truy xuất trở nên khó khăn.

Cũng theo bà Lan, trách nhiệm của việc đảm bảo an toàn thực phẩm không thuộc về riêng một bên. Đây là trách nhiệm của cả hệ thống từ cơ quan quản lý nhà nước, ngành giáo dục, doanh nghiệp cung cấp suất ăn, đến phụ huynh và học sinh.

Doanh nghiệp cần giữ đạo đức kinh doanh, không thể vì lợi nhuận mà bất chấp.

Trước thực tế trên, bà Lan cho biết TP.HCM đang triển khai Tháng hành động vì an toàn thực phẩm năm 2026. Tuy nhiên bà nhấn mạnh không phải đến tháng mới thực hiện mà công việc này được tổ chức thường xuyên, liên tục.

Tháng hành động năm nay sẽ tập trung vào dịch vụ ăn uống và thức ăn đường phố - khu vực vốn là "vùng xám" về an toàn. Vì thế, công tác tuyên truyền, thay đổi nhận thức của người dân trong việc sử dụng thực phẩm được đặc biệt chú trọng.

Ngoài ra, Sở sẽ công khai các đơn vị vi phạm trên website khoảng 1 tháng. Đồng thời, cung cấp cho các trường học danh mục 317 doanh nghiệp cung cấp suất ăn uy tín đã ký cam kết để nhà trường chọn lựa.

Bên cạnh đó, Sở sẽ tăng cường công tác thanh tra định kỳ, kiểm tra đột xuất để phát hiện sai phạm và xử lý nghiêm minh.

“Chúng tôi không thể kiểm tra 100% thị trường, vì vậy sự giám sát của phụ huynh và thông tin từ báo chí là kênh quan trọng nhất. Phụ huynh hãy cung cấp các thông tin vi phạm an toàn thực phẩm qua đường dây nóng của Sở để Sở nắm bắt và xử lý" – bà Lan quyết liệt.

Cần xử lý nghiêm các đơn vị vi phạm an toàn thực phẩm

ThS.LS Nguyễn Hữu Tiếng, Giảng viên khoa Luật, trường ĐH Ngoại ngữ - Tin học TP.HCM, Giám đốc Công ty Luật TNHH Danh Tiếng, khẳng định bữa ăn bán trú không chỉ là dinh dưỡng, đó là niềm tin của cha mẹ gửi gắm cho nhà trường. Khi niềm tin đó bị phản bội bởi thực phẩm bẩn, nó không chỉ gây hại cho sức khỏe của một thế hệ trẻ tương lai của đất nước. Vì thế, trách nhiệm quản lý của nhà trường, hội cha mẹ phụ huynh và cơ quan chức năng cần phải nghiêm túc hơn đối với an toàn thực phẩm cho học sinh.

Theo luật sư Tiếng, hệ thống pháp luật hiện nay vẫn còn một số khoảng trống như chưa quy định chặt về trách nhiệm cá nhân người đứng đầu khi xảy ra sự cố nghiêm trọng về ngộ độc thực phẩm. Bên cạnh đó, luật chưa bắt buộc việc công khai danh mục nguồn gốc thực phẩm hằng ngày cho phụ huynh giám sát bằng công nghệ. Hiện nay, khi xảy ra chuyện, việc lần tìm nguồn gốc thực phẩm từ bếp ăn ngược về các chợ đầu mối hay trang trại gặp rất nhiều khó khăn.

Về xử lý vi phạm, quy định đã có, chế tài xử lý đã có nhưng quá trình thực thi đóng vai trò hết sức quan trọng. "Ở những nơi có nguy cơ cao, những cơ sở làm ăn bất chấp lợi nhuận thì cần xử lý nghiêm với mức phạt cao nhất, hoặc cấm doanh nghiệp hoặc cấm cá nhân hoạt động vĩnh viễn" - Luật sư Tiếng bộc bạch.

Luật sư Tiếng đánh giá thời gian qua, chúng ta đã quyết liệt hơn trong xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm, có những vụ việc đã xử phạt, bị khởi tố hình sự. Tuy nhiên, việc xử lý vẫn mang tính phần ngọn. Cái chúng ta cần là một hệ thống 'tiền kiểm' nghiêm ngặt và minh bạch hóa danh sách các đơn vị cung cấp thực phẩm trên toàn quốc để người dân và nhà trường cùng giám sát kiểm tra và phòng ngừa chung.

Hiện, Bộ Y tế đang chủ trì rà soát và hoàn thiện dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) để trình Chính phủ đưa vào Chương trình lập pháp năm 2026. Qua nghiên cứu dự thảo đã có những điểm mới đáng chú ý như xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực phẩm liên thông với hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành. Dự thảo đã chú trọng kiểm soát các chất được sử dụng trong quá trình sản xuất và chế biến thực phẩm, đặc biệt là những chất có khả năng bị sử dụng sai mục đích hoặc lạm dụng gây nguy hại cho sức khỏe người tiêu dùng...

"Tôi kỳ vọng dự thảo sẽ siết chặt quản lý đối với sản phẩm và cơ sở có nguy cơ cao, quản lý thực phẩm nhập khẩu và sản phẩm chế biến sẵn theo ba cấp độ kiểm tra, tăng cường trách nhiệm của sàn thương mại điện tử, tăng cường phân cấp, phân quyền trong quản lý an toàn thực phẩm. Cạnh đó, cần kiểm tra xử lý nghiêm việc sử dụng chất cấm, chất độc hại; khi phát hiện thì xử lý ngay và tận gốc. Những hành vi cố tình vi phạm cần xử lý không cho hoạt động lại. Song song đó, những ai làm tốt nên có cơ chế khen thưởng khích lệ" - Luật sư Tiếng nhấn mạnh.

Muốn chấm dứt các vụ về vi phạm về mất an toàn vệ sinh thực phẩm thì luật chỉ là điều kiện cần, việc thực thi nghiêm minh cộng với trách nhiệm quản lý và ý thức xã hội mới là điều kiện đủ. Quan trọng nhất vẫn là ý thức xã hội, cùng nhau nỗ lực thì mới có thể đảm bảo tốt trong an toàn thực phẩm.