Sau khi cuộc chiến giữa Mỹ và Iran bùng nổ vào cuối tháng 2, Tehran đã áp đặt các hạn chế đối với tàu thuyền qua eo biển Hormuz, hoạt động hàng hải qua eo biển bị gián đoạn do lo ngại bị tấn công. Sau lệnh ngừng bắn tạm thời vào ngày 8-4, Mỹ đã áp đặt lệnh phong tỏa hải quân toàn diện đối với các cảng của Iran ở eo biển này.
Về lý thuyết, giao thông hàng hải của Iran qua eo biển lẽ ra phải bị đình trệ hoàn toàn. Tuy nhiên, dữ liệu theo dõi cho thấy một thực tế hoàn toàn khác.
Trong khi khoảng 20.000 thủy thủ đang bị mắc kẹt trên 2.000 tàu thuyền trên khắp Vịnh Ba Tư, một hạm đội ngầm của Iran đang hoạt động trơn tru như một phần của hệ thống hàng hải song song được hình thành từ 47 năm trừng phạt của Mỹ đối với Tehran. Hoạt động với cờ giả, tín hiệu bị vô hiệu hóa và điểm đến không xác định, hạm đội ngầm này tồn tại được nhờ hoạt động ngoài các quy tắc truyền thống của thương mại hàng hải.
Bao nhiêu tàu liên quan Iran đã vượt phong tỏa của Mỹ?
Một cuộc điều tra độc quyền của kênh Al Jazeera dựa trên các nguồn thông tin mở theo dõi 202 chuyến đi của 185 tàu thuyền qua eo biển Hormuz từ ngày 1-3 đến 15-4. Những tàu này di chuyển cả trong điều kiện bị tấn công và vượt qua các tuyến phong tỏa.
Để hiểu rõ cách thức hoạt động của eo biển dưới áp lực cực lớn, Đội Điều tra Kỹ thuật số của Al Jazeera đã theo dõi tuyến đường thủy này hàng ngày, đối chiếu số hiệu của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) với các danh sách trừng phạt quốc tế từ Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) của Mỹ, Liên minh Châu Âu, Anh và Liên Hợp Quốc. Số hiệu IMO là một dãy số duy nhất gồm bảy chữ số được cấp cho các tàu thương mại.
Trong số các chuyến đi được theo dõi, 77 chuyến (38,5%) có liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với Iran. Đáng chú ý, 61 tàu đi qua eo biển này nằm trong danh sách trừng phạt quốc tế.
Cuộc điều tra đã chia cuộc xung đột thành 3 giai đoạn riêng biệt để lập bản đồ hành vi của hạm đội:
Giai đoạn 1: Chiến tranh công khai (ngày 1-3 đến 6-4): 126 tàu đã vượt qua eo biển, đạt đỉnh điểm 30 tàu vào ngày 1-3. Trong số này, 46 tàu có liên quan Iran.
Giai đoạn 2: Thỏa thuận ngừng bắn (ngày 7 đến 13-4): 49 tàu đã vượt qua trong thời gian này. Hơn 40% số tàu này có liên quan Iran.
Giai đoạn 3: Sự phong tỏa của Mỹ (ngày 13 đến 15-4): Bất chấp lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ, 25 tàu được cho là liên quan đến Iran đã vượt qua eo biển. Số liệu này tương đương với số liệu của tạp chí hàng hải Lloyd’s List và tờ The Wall Street Journal. Tuy nhiên, Lầu Năm Góc đã bác bỏ báo cáo của tạp chí hàng hải Lloyd’s List về việc 26 tàu có liên hệ với Iran vượt qua vòng phong tỏa của hải quân Mỹ để xuất khẩu hàng hóa của Iran sang các nước khác.
Trong khi đó, theo báo cáo của tờ Financial Times ngày 20-4, ít nhất 34 tàu chở dầu có liên hệ với Iran đã vượt qua lệnh phong tỏa của Mỹ kể từ khi Washington áp đặt, trong đó có một số tàu chở dầu của Iran. Hãng thông tấn Fars dẫn dữ liệu theo dõi vệ tinh rằng trong vòng 72 giờ tính từ ngày 28-4, 52 tàu của Iran, bao gồm 31 tàu chở dầu và 21 tàu chở hàng, đã vượt qua vùng biển bị phong tỏa do Mỹ áp đặt.
Còn công ty theo dõi hàng hóa dầu Vortexa cho biết chỉ 10 ngày sau khi Mỹ áp đặt lệnh phong toả các cảng biển Iran, ít nhất 34 tàu chở dầu liên quan Iran đã phá vỡ lệnh phong toả và gần 11 triệu thùng dầu của Iran đã vượt qua vòng phong tỏa của Mỹ.
Bất chấp áp lực quân sự dữ dội, các tàu chở năng lượng vẫn chiếm ưu thế trong giao thông hàng hải, với 68 tàu (36,2%) vận chuyển dầu thô, các sản phẩm dầu mỏ và khí đốt. 10 trong số các tàu chở dầu này có liên hệ trực tiếp với Iran. Hoạt động thương mại phi dầu mỏ cũng tiếp tục diễn ra, với 57 tàu chở hàng rời và hàng hóa tổng hợp đi qua trong giai đoạn đầu của cuộc chiến, trong đó 41 tàu có liên hệ với Tehran, theo Al Jazeera.
Phá vỡ lệnh phong tỏa
Khi lệnh phong tỏa của Mỹ có hiệu lực, hạm đội ngầm đã thích nghi ngay lập tức, theo Al Jazeera. Ví dụ, tàu chở hàng Iran “13448” đã phá vỡ thành công lệnh phong tỏa. Vì là tàu nhỏ hoạt động ở vùng biển ven bờ, nó không có số hiệu IMO chính thức, cho phép con tàu né tránh các công cụ giám sát lệnh trừng phạt truyền thống. Con tàu rời cảng Al Hamriya của Iran và đến Karachi (Pakistan).
Cuộc điều tra đã phát hiện ra việc thao túng rộng rãi các thiết bị theo dõi Hệ thống Nhận dạng Tự động (AIS). Các tàu như Flora, Genoa và Skywave (bị Mỹ trừng phạt) đã cố tình vô hiệu hóa hoặc gây nhiễu tín hiệu để che giấu danh tính và điểm đến.
Để che giấu quyền sở hữu cuối cùng, hạm đội ngầm dựa rất nhiều vào một mạng lưới phức tạp gồm các "tàu giả" và các công ty ma. Cuộc điều tra đã xác định được 16 tàu hoạt động dưới cờ giả, bao gồm các đăng ký từ các quốc gia không có bờ biển như Botswana và San Marino, cũng như các tàu khác từ Madagascar, Guinea, Haiti và Comoros.
Mạng lưới vận hành quản lý các tàu này trải rộng khắp toàn cầu. Các công ty điều hành chủ yếu có trụ sở tại Iran (15,7%), Hy Lạp (hơn 11%) và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (9,7%). Đáng chú ý, danh tính của các công ty điều hành gần 19% số tàu được quan sát vẫn chưa được xác định.
