Căng thẳng giữa Mỹ và Iran tiếp tục leo thang khi hai bên liên tiếp phát đi những cảnh báo cứng rắn, gây lo ngại nguy cơ xảy ra xung đột.
Hai bên cùng tập trận
Về phía Mỹ, Lầu Năm Góc khẳng định quân đội Mỹ sẵn sàng thực thi mọi quyết định của Tổng thống Donald Trump nhằm ngăn Tehran theo đuổi năng lực vũ khí hạt nhân.
Phát biểu tại cuộc họp nội các ngày 29-1, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth nhấn mạnh Iran “không được theo đuổi năng lực hạt nhân” và tuyên bố quân đội “sẵn sàng đáp ứng bất cứ điều gì tổng thống mong đợi”.
Tuyên bố được đưa ra khi Mỹ đã triển khai một lực lượng quân sự lớn tại Trung Đông. Hồi đầu tuần này, Mỹ bắt đầu cuộc tập trận kéo dài nhiều ngày tại Trung Đông, tăng thể hiện sức mạnh quân sự của Washington trong khu vực. Chưa rõ địa điểm, thời gian cụ thể của cuộc tập trận, cũng như các khí tài tham gia.
Theo các nguồn tin của Reuters, Tổng thống Trump hiện vẫn đang xem xét nhiều lựa chọn nhằm gây sức ép với Iran, song chưa đưa ra quyết định cuối cùng về việc có tiến hành tấn công quân sự hay không.
Các phương án được thảo luận bao gồm những cuộc tấn công có chọn lọc nhằm vào lực lượng an ninh và giới lãnh đạo Iran, cũng như khả năng mở rộng quy mô để tạo hiệu ứng răn đe lâu dài.
Ở chiều ngược lại, Iran ngày 29-1 cảnh báo sẽ lập tức nhắm mục tiêu các căn cứ và tàu sân bay của Mỹ nếu bị tấn công. Trả lời đài truyền hình nhà nước Iran, Chuẩn tướng Mohammad Akraminia, người phát ngôn quân đội Iran, tuyên bố phản ứng lần này sẽ “mang tính quyết định” và không bị giới hạn như hồi tháng 6-2025.
Theo ông Akraminia, các tàu sân bay Mỹ có “những điểm yếu nghiêm trọng” và nhiều căn cứ của Mỹ tại Vùng Vịnh nằm trong tầm bắn của tên lửa tầm trung Iran. Ông Akraminia cảnh báo Washington không thể tiến hành “một chiến dịch nhanh chóng rồi vài giờ sau tuyên bố đã kết thúc”, đồng thời khẳng định Tehran đã ban hành đầy đủ các mệnh lệnh ứng phó cho nhiều kịch bản khác nhau.
Chưa dừng lại ở đó, kênh Press TV của Iran chiều 29-1 xác nhận Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) sẽ tiến hành tập trận bắn đạn thật tại khu vực eo biển Hormuz trong hai ngày 1 và 2-2 tới.
Những diễn biến trên tiếp nối từ lập trường cứng rắn của giới lãnh đạo Iran một ngày trước đó. Ông Ali Shamkhani - cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei - cảnh báo bất kỳ hành động quân sự nào của Mỹ cũng sẽ khiến Iran nhắm mục tiêu vào Mỹ, Israel và các nước ủng hộ. Ngoại trưởng Iran - ông Abbas Araqchi khẳng định lực lượng vũ trang Iran “đã sẵn sàng đặt ngón tay trên cò súng”.
Trong khi đó, một quan chức cấp cao Iran nói với Reuters rằng Tehran hiện vừa chuẩn bị cho khả năng đối đầu quân sự vừa tìm cách tận dụng các kênh ngoại giao, nhưng cho rằng Washington không thể hiện thiện chí đối thoại.
Các nước trong khu vực Vùng Vịnh tỏ ra lo ngại trước nguy cơ xung đột. Một quan chức khu vực nói với hãng tin AFP rằng khả năng Mỹ tấn công Iran là “rất rõ ràng”, cảnh báo kịch bản này có thể đẩy Trung Đông vào hỗn loạn, gây tổn hại nghiêm trọng cho kinh tế toàn cầu và khiến giá dầu khí tăng vọt.
Hôm 28-1, ông Trump kêu gọi Iran quay lại đàm phán về hạt nhân, cảnh báo nếu không đạt thỏa thuận, các đòn tấn công tiếp theo của Mỹ sẽ khốc liệt hơn nhiều. Washington trước đây từng yêu cầu Tehran ngừng làm giàu uranium, hạn chế tên lửa đạn đạo và thu hẹp mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm.
Sắp tới thế nào?
Về câu hỏi hai bên có đi đến chiến tranh tổng lực hay không, theo kênh Al Jazeera, điều này phụ thuộc rất lớn vào ông Trump và diễn biến của các kênh đàm phán hậu trường đang diễn ra giữa Mỹ và Iran.
Các đồng minh của Mỹ trong khu vực, trong đó có Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), đã tuyên bố sẽ không cho phép sử dụng không phận của họ cho bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào Iran. Qatar hiện đang dẫn đầu các nỗ lực tìm kiếm một giải pháp ngoại giao.
Kêu gọi đối thoại song Tiến sĩ Christopher Featherstone (ĐH York, Anh) thừa nhận rằng: “Để đạt được một cuộc đàm phán thực sự có ý nghĩa sẽ cần tới nỗ lực ngoại giao cực kỳ lớn”.
Xét đến tiền lệ ông Trump từng rút khỏi thỏa thuận hạt nhân thời Tổng thống Barack Obama, Iran “khó có khả năng tin tưởng ông như một đối tác đàm phán”, ông Featherstone nói. “Tôi cũng không nghĩ các đồng minh châu Âu sẽ muốn hỗ trợ ông Trump trong tiến trình này, bởi ông ấy quá khó lường và thất thường” - vị chuyên gia nhận định.
Theo bà Roxane Farmanfarmaian, giảng viên Quan hệ Quốc tế tại Đại học Cambridge, Iran nhiều khả năng vẫn sẽ tìm cách đàm phán với Mỹ. Động lực là vì các lệnh trừng phạt của Washington đang đẩy giá lương thực tăng cao, gây sức ép lớn lên tầng lớp trung lưu và người lao động, khiến nền kinh tế Iran ngày càng suy yếu.
Trong bối cảnh đó, giới lãnh đạo Iran gần như không còn nhiều lựa chọn ngoài việc đàm phán để tìm cách dỡ bỏ trừng phạt. Theo bà, Tehran hiểu rằng nếu đàm phán với Mỹ không mang lại kết quả, nền kinh tế Iran có thể sụp đổ, thậm chí kéo theo nguy cơ bất ổn nghiêm trọng do sự can thiệp từ bên ngoài.
Từ góc độ của Mỹ, bà Farmanfarmaian cho rằng Tổng thống Trump nhiều khả năng sẽ tiếp tục chiến lược gây sức ép buộc Iran phải nhượng bộ về hạt nhân, thay vì phát động một cuộc chiến toàn diện. Một cuộc chiến lúc này có thể kéo cả Vùng Vịnh vào xung đột, điều mà ông Trump không mong muốn.
Kịch bản gây sức ép này có thể buộc ông Trump quay lại bàn đàm phán và tìm kiếm một thỏa thuận nhanh. Tuy nhiên, theo bà, các thỏa thuận do ông Trump thúc đẩy thường thiên về lợi ích riêng, như trường hợp Venezuela. Vì vậy, khả năng đạt được một thỏa thuận thực sự hiệu quả và bền vững với Iran là không cao.
Bà Farmanfarmaian cho rằng Mỹ còn một phương án gây sức ép khác là chiếm đảo Kharg, nơi xử lý và xuất khẩu khoảng 90% lượng dầu của Iran.
Theo bà, động thái này sẽ cắt đứt nguồn tài chính then chốt của Tehran, tạo ra một “chiến thắng nhanh” theo kiểu Venezuela - điều ông Trump ưa thích. Tuy nhiên, nguy cơ bị sa lầy vào một cuộc chiến với những hệ lụy khu vực khó lường khiến ông Trump đến nay vẫn chùn bước.
Việt Nam nêu quan điểm về những căng thẳng Mỹ-Iran
Tại cuộc họp báo thường kỳ chiều 29-1, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng cho biết Việt Nam theo dõi sát diễn biến tình hình hiện nay tại Trung Đông.
“Việt Nam kêu gọi các bên liên quan kiềm chế, không làm leo thang căng thẳng; giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình, tuân thủ luật pháp quốc tế, Hiến chương Liên Hợp Quốc, tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và không đe dọa hay sử dụng vũ lực” - người phát ngôn Bộ Ngoại giao nói.
Bà Phạm Thu Hằng cũng cho biết, ngày 15-1, Bộ Ngoại giao Việt Nam đã có khuyến cáo đối với công dân Việt Nam. Theo đó, công dân Việt Nam không nên đến Iran vào thời điểm hiện tại nếu không có việc cần thiết. Công dân Việt Nam đang ở Iran theo dõi thường xuyên thông tin, chấp hành nghiêm quy định của chính quyền sở tại về đi lại, cũng như cảnh báo của Bộ Ngoại giao Việt Nam.
