Châu Âu và bài học từ vụ Greenland

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21-1 tuyên bố rằng ông đã “xây dựng được khuôn khổ cho một thỏa thuận trong tương lai” với Tổng Thư ký NATO Mark Rutte, làm dấy lên hy vọng tại châu Âu rằng cuộc khủng hoảng tại đảo Greenland (Đan Mạch) có thể đã đi đến hồi kết.

Theo các thông tin được tiết lộ, khuôn khổ này tôn trọng chủ quyền của Đan Mạch đối với Greenland, tập trung vào việc tăng cường hiện diện quân sự của Mỹ tại vùng lãnh thổ này, đạt được thỏa thuận về các khoáng sản chiến lược, cũng như mở rộng hợp tác về an ninh Bắc Cực và hệ thống phòng thủ tên lửa Golden Dome của Mỹ.

Tờ The Atlantic dẫn nhận định của giới quan sát rằng giai đoạn tồi tệ nhất của cuộc khủng hoảng có thể đã qua. Tuy nhiên, những ngày vừa qua đã cho thấy mức độ nghiêm trọng của một cuộc tranh luận giữa các nhà lãnh đạo châu Âu mà đến nay vẫn chưa có lời giải: Liệu châu Âu nên tiếp cận ông Trump theo hướng hòa dịu hay nên giữ lập trường cứng rắn khi bị tổng thống Mỹ đe dọa.

Chiến thắng của châu Âu ở Greenland

Chỉ vài ngày trước, Tổng thống Trump còn từ chối loại trừ khả năng sử dụng vũ lực để giành Greenland, đồng thời cảnh báo sẽ áp thuế đối với 8 quốc gia đã điều quân tới hòn đảo, dù việc triển khai đó đã được phối hợp đầy đủ với quân đội Mỹ.

Sau đó, trong bài phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, ông Trump công kích châu Âu gay gắt: “Nếu không có chúng tôi, các bạn giờ này chắc đều đang nói tiếng Đức, và có lẽ cả một chút tiếng Nhật”.

Nhà lãnh đạo Mỹ lặp lại lập luận rằng “không có quốc gia hay nhóm quốc gia nào có thể bảo đảm an ninh cho Greenland, ngoài nước Mỹ”. “Đó là lãnh thổ của chúng tôi” - ông Trump tuyên bố. Tuy nhiên, ông phủ nhận việc dùng vũ lực, nói rằng ông muốn giành Greenland thông qua “các cuộc đàm phán ngay lập tức”.

Điều này được xem là một sự nhượng bộ lớn, nhưng đồng thời lại làm dấy lên thêm nhiều câu hỏi. Điều gì sẽ xảy ra khi Đan Mạch từ chối chuyển giao chủ quyền? Liệu vũ lực có quay trở lại bàn đàm phán hay không?

Tuy nhiên, chỉ một giờ sau bài phát biểu, ông Trump đã rút lại lời đe dọa áp thuế và tuyên bố rằng khuôn khổ thỏa thuận nói trên đã được hình thành. Tờ The New York Times đưa tin rằng các quan chức châu Âu từng thảo luận khả năng trao cho Mỹ chủ quyền đối với các căn cứ quân sự của Mỹ tại Greenland. Nhưng một quan chức châu Âu có hiểu biết trực tiếp về các cuộc đàm phán nói rằng điều đó không nằm trong thỏa thuận.

Nếu khuôn khổ này được duy trì, đó sẽ là một thắng lợi của ngoại giao Đan Mạch. Trong suốt một năm qua, Copenhagen đã đề nghị hợp tác với chính quyền ông Trump về toàn bộ các yêu cầu chính sách của ông. Nhưng Đan Mạch đã đặt ra hai lằn ranh đỏ và không bao giờ dao động: Không thỏa hiệp về toàn vẹn lãnh thổ và quyền tự quyết của Greenland.

Giới quan sát cho rằng sự kiên quyết của Đan Mạch khiến ông Trump không còn nhiều lựa chọn. Nếu ông sử dụng vũ lực tại Greenland, ông có thể đẩy Mỹ vào một cuộc chiến với một trong những đồng minh thân cận nhất. Một cuộc chiến như vậy rõ ràng là phi pháp theo luật pháp Mỹ, và có thể kích hoạt một cuộc khủng hoảng dân sự – quân sự.

Về phía châu Âu, Liên minh châu Âu (EU) đã lên lịch một hội nghị thượng đỉnh khẩn cấp ngay sau Davos.

Trước các mối đe dọa của Tổng thống Trump, người châu Âu đã đình chỉ một thỏa thuận thương mại Mỹ – EU. EU cũng chuẩn bị gói trả đũa trị giá 93 tỉ euro (109 tỉ USD) bằng thuế đối ứng đối với hàng hóa Mỹ.

Ông Mark Leonard, Giám đốc Hội đồng Đối ngoại châu Âu, cho biết viễn cảnh áp thuế trả đũa này đã làm thị trường chao đảo. Theo ông, tác động đó dường như đã ảnh hưởng đến Tổng thống Trump và các trợ lý, khi cho thấy “người châu Âu thực sự nghiêm túc, và thông qua thị trường, họ đã buộc ông Trump phải lùi bước”.

Bài học từ Greenland

Sau hội nghị thượng đỉnh EU vào ngày 23-1, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nói rằng các mối đe dọa thuế quan mới nhất đã mang lại một bài học chiến thuật trong cách ứng xử với Mỹ. “Sự cứng rắn, đối thoại, chuẩn bị và đoàn kết đã phát huy hiệu quả. Vì vậy, trong thời gian tới, chúng ta cần duy trì chính cách tiếp cận này” - bà von der Leyen nói.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cũng nói về “sự chuyển dịch sang một thế giới không còn luật lệ nơi quy luật dường như duy nhất còn giá trị là luật của kẻ mạnh”. Trong khi đó, Thủ tướng Đức Friedrich Merz cảnh báo rằng “một thế giới mới của các cường quốc đang được xây dựng trên quyền lực, trên sức mạnh và, khi cần, trên vũ lực. Đó không phải là một nơi dễ chịu”.

Giới quan sát cho rằng câu hỏi đặt ra hiện tại với lục địa già là liệu EU và NATO còn có thể vận hành được trong thế giới mới hay không.

“Việc biên giới có thể bị thách thức bằng vũ lực, hoặc bằng đe dọa sử dụng vũ lực, đang đe dọa những nguyên tắc cốt lõi của an ninh châu Âu và những khát vọng của lục địa này kể từ sau Thế chiến II” - ông Ian Lesser, Giám đốc văn phòng Brussels của Quỹ Marshall Đức, nhận định.

“Cuộc chiến ở Ukraine đã làm điều đó nổi bật lên nhưng việc Mỹ, bên bảo đảm chủ chốt cho an ninh châu Âu, lại thách thức chính khái niệm về chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là một mối quan ngại nghiêm trọng” - ông Lesser nói thêm.

Còn theo ông Mark Leonard, Giám đốc Hội đồng Đối ngoại châu Âu, châu Âu đang tái khám phá tầm quan trọng của chủ quyền trước những thách thức đến từ các cường quốc lớn.

“Phần lớn thời gian kể từ sau Thế chiến II, châu Âu đã chủ động thu hẹp chủ quyền quốc gia và chia sẻ quyền lực đó thông qua các thể chế đa phương. Nhưng trật tự thế giới mới đang buộc EU phải thay đổi tận gốc” - ông Leonard nhận định.

Một quan chức cấp cao châu Âu, không nêu tên do tính chất nhạy cảm của quan hệ Mỹ – châu Âu, nhận định rằng kinh nghiệm trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump thứ hai cho thấy cách tiếp cận ban đầu dựa nhiều vào sự xoa dịu cá nhân không mang lại hiệu quả như kỳ vọng, và rằng việc kiên định với các nguyên tắc cốt lõi là yếu tố then chốt.

Theo quan chức này, châu Âu rút ra bài học rằng đối thoại mềm mỏng vẫn cần thiết, nhưng chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm với năng lực răn đe đáng tin cậy.