Khép lại năm 2025 với chuỗi kỷ lục xuất khẩu chưa từng có, nông nghiệp Việt Nam đang chứng kiến cuộc chuyển dịch lịch sử sang chế biến sâu để định vị thương hiệu. Từ mốc 8,4 tỉ USD của cà phê đến kỷ lục 5 tỉ USD ngành điều, nông sản thắng lớn về giá trị. Tuy nhiên, áp lực hàng rào kỹ thuật buộc các doanh nghiệp phải dồn lực đầu tư công nghệ. Việc gia tăng giá trị được xác định là con đường độc đạo để trụ vững trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nông sản Việt chuyển mình
Năm 2025 được xem là cột mốc lịch sử khi hầu hết ngành hàng chủ lực đều xô đổ mọi kỷ lục trước đó. Ngành thủy sản dự kiến cán đích 11,2 - 11,3 tỉ USD, rau quả đạt 8,6 tỉ USD, cà phê mang về hơn 8,4 tỉ USD. Đặc biệt, ngành điều lần đầu tiên vượt mốc 5 tỉ USD. Đáng chú ý, đà tăng trưởng này phần lớn đến từ giá trị thay vì sản lượng, phản ánh sự dịch chuyển tích cực trong cơ cấu ngành hàng.
Tại thủ phủ hạt điều, làn sóng cơ giới hóa đang thay thế dần phương thức thủ công. Các doanh nghiệp tiên phong như Visimex, Ofi Việt Nam, Long Sơn hay Cao Phát đã chủ động chuyển đổi sang tự động hóa các khâu tách vỏ và bóc lụa.
Đại diện Visimex cho biết họ đang tập trung phát triển chuỗi cung ứng khép kín với các chứng nhận quốc tế khắt khe như EU Organic hay USDA Organic. Mục tiêu là thâm nhập sâu vào các thị trường khó tính. Nhờ chiến lược nâng cao chất lượng và truy xuất nguồn gốc, hạt điều Việt Nam không chỉ giữ vững vị thế số 1 thế giới mà còn ghi nhận mức tăng trưởng đột biến tại thị trường Trung Quốc trong năm qua.
Trong khi đó, ngành cà phê dù đạt đỉnh về kim ngạch nhưng vẫn đối diện với nỗi lo khi tỉ lệ xuất thô chiếm tới 91%. Áp lực từ thuế quan Mỹ và quy định chống phá rừng EUDR buộc Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA) phải đẩy mạnh kiến nghị các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi. Đồng thời, ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch VICOFA cũng cho biết hiệp hội cũng thúc đẩy các thương hiệu rang xay nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Dư địa thị trường chế biến sâu trên thị trường toàn cầu còn rất lớn. Trong khi đó, chúng ta lại đang lãng phí rất nhiều nông sản không đạt tiêu chuẩn hình thức để xuất khẩu tươi, nhưng vẫn đảm bảo chất lượng, dinh dưỡng. Bài học từ trái cây Thái Lan, thị trường thế giới biết đến không chỉ có nhiều trái cây tươi mà họ đầu tư sản phẩm chế biến sâu, gia tăng giá trị, nâng tầm thương hiệu nông sản quốc gia.
Ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam
Đầu tư chế biến sâu để định vị lại thương hiệu
Nếu như trước đây chế biến sâu chỉ là khẩu hiệu thì nay đã trở thành hành động sống còn. Tại lĩnh vực trái cây, Vina T&T Group vừa chính thức ra mắt thương hiệu TiTi Food, đánh dấu bước ngoặt sau 11 năm chỉ xuất khẩu tươi.
Chia sẻ về hướng đi này, ông Nguyễn Đình Tùng, Tổng giám đốc Vina T&T Group cho rằng việc đưa sầu riêng, xoài vào chế biến sấy thăng hoa giúp giải quyết bài toán được mùa mất giá. Đây cũng là cách tận dụng tối đa nguồn nguyên liệu không đạt chuẩn ngoại hình xuất khẩu.
Tương tự, ngành thủy sản cũng chứng kiến cuộc đua tái cấu trúc sản phẩm quyết liệt. Công ty cổ phần Vĩnh Hoàn đã đầu tư 26 triệu USD để phát triển các dòng sản phẩm giá trị gia tăng như collagen, gelatin và surimi thay vì chỉ dựa vào cá tra fillet. Lãnh đạo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) nhận định khách hàng Âu - Mỹ hiện nay yêu cầu thực phẩm hoàn chỉnh, chín sẵn và đóng gói tiện lợi chứ không đơn thuần là nguyên liệu thô.
Ở quy mô lớn hơn, các dự án hạ tầng chế biến cũng đang được gấp rút triển khai. Điển hình là việc tỉnh Gia Lai chấp thuận dự án Tổ hợp công nghệ cao chế biến trái cây của Nafoods Tây Nguyên với công suất 100.000 tấn/năm.
Đại diện Unifarm cho rằng nếu áp dụng công nghệ cao và chế biến sâu, ngành chuối Việt Nam hoàn toàn có thể nâng giá trị xuất khẩu lên 25.000 USD/ha/năm. Ngành hàng này đang hướng tới mục tiêu tỉ đô trong tương lai gần.
Rõ ràng, từ con tôm, hạt điều đến trái sầu riêng, tư duy làm kinh tế nông nghiệp năm 2026 đã thay đổi triệt để. Giá trị gia tăng từ chế biến sâu, sự minh bạch trong truy xuất nguồn gốc và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh như Halal, Organic chính là tấm hộ chiếu quyền lực nhất để nông sản Việt Nam tự tin chinh phục thị trường toàn cầu.
Xuất khẩu nông lâm thủy sản lập kỷ lục hơn 70 tỉ USD
Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản cả năm ước đạt gần 70,1 tỉ USD, tăng 12% so với cùng kỳ. Đây là giá trị cao nhất từ trước đến nay, vượt xa mục tiêu 65 tỉ USD Chính phủ giao.
Trong đó, nông sản giữ vai trò chủ lực khi giá trị xuất khẩu mang về hơn 37 tỉ USD. Lâm sản và thủy sản cũng lập kỷ lục mới, lần lượt đạt 18,5 tỉ USD và 11,3 tỉ USD. Năm qua, ngành nông nghiệp duy trì 10 nhóm hàng xuất khẩu trên 1 tỉ USD. Đặc biệt, có ba nhóm hàng đạt trên 8 tỉ USD gồm gỗ (11,6 tỉ USD), cà phê (8,6 tỉ USD) và rau quả (8,6 tỉ USD).
Về thị trường, châu Á vẫn là khu vực nhập khẩu lớn nhất, chiếm 42% thị phần. Tiếp theo là châu Mỹ và châu Âu. Đáng chú ý, xuất khẩu sang châu Âu tăng trưởng mạnh nhất với mức tăng 46%.
Xét theo từng quốc gia, Mỹ là thị trường lớn nhất với 21% thị phần, giá trị tăng 16% bất chấp các thông tin về thuế. Tiếp đến là Trung Quốc (chiếm 17,6%) nhưng giá trị giảm nhẹ 0,7% và Nhật Bản (chiếm 7,2%) với mức tăng 25,5%.
