Vào ngày 23-2 (giờ Mỹ), các thẩm phán Tòa Tối cao Mỹ sẽ nghe tranh tụng trong hai vụ kiện xoay quanh Đạo luật liên bang Helms-Burton, theo hãng tin Reuters.
Hai vụ kiện gồm: một vụ liên quan tập đoàn dầu khí khổng lồ ExxonMobil (Mỹ), vụ còn lại liên quan các hãng tàu du lịch Carnival, Royal Caribbean, Norwegian Cruise Line (trụ sở Mỹ) và MSC Cruises (trụ sở Thuỵ Sĩ).
Cả hai vụ kiện đều đặt ra câu hỏi: Quốc hội Mỹ thực chất muốn đạo luật này trở thành một công cụ pháp lý mạnh mẽ đến mức nào, và Tòa án Tối cao sẽ tháo gỡ những rào cản nào cho các nguyên đơn?
Sự "hồi sinh" của Điều khoản III
Sau cuộc cách mạng đưa ông Fidel Castro lên nắm quyền ở Havana vào năm 1959, chính quyền Cuba đã quốc hữu hóa hàng loạt tài sản của Mỹ (bao gồm nhà máy, nhà máy lọc dầu, trạm phát điện...) với trị giá hiện tại lên tới hàng tỉ USD.
Để đối phó, Đạo luật Helms-Burton ra đời năm 1996 nhằm chính thức hóa lệnh cấm vận thương mại của Mỹ đối với Cuba.
Trọng tâm của đạo luật này là Điều khoản III (Title III), tạo ra cơ chế cho phép pháp nhân và cá nhân Mỹ khởi kiện, đòi bồi thường từ các thực thể (cả doanh nghiệp nhà nước Cuba lẫn công ty đa quốc gia) mà họ cho là “cố ý trục lợi" từ khối tài sản bị Havana tịch thu.
Theo luật định, quốc hội trao quyền cho tổng thống Mỹ đình chỉ điều khoản này nếu xét thấy "cần thiết cho lợi ích quốc gia". Thực tế, các đời Tổng thống Bill Clinton, George W. Bush và Barack Obama đều "đóng băng" Điều khoản III nhằm tránh xung đột ngoại giao với các đồng minh có doanh nghiệp đầu tư vào Cuba.
Tuy nhiên, vào năm 2019, Tổng thống Donald Trump đã bãi bỏ lệnh đình chỉ này trong chiến dịch gây áp lực tối đa lên Havana.
Động thái của ông Trump lập tức châm ngòi cho một làn sóng với khoảng 40 vụ kiện được đệ trình trong giai đoạn 2019 - 2020. Tòa án Tối cao Mỹ chưa từng đưa ra giải thích pháp lý nào về điều khoản nhạy cảm này cho đến nay.
Ván bài 1 tỉ USD của ExxonMobil và "quyền miễn trừ"
Trong vụ kiện đầu tiên, ExxonMobil đòi CIMEX - một doanh nghiệp nhà nước Cuba - bồi thường hơn 1 tỉ USD cho các tài sản dầu khí bị tịch thu năm 1960.
Exxon đệ đơn kiện tại Washington vào năm 2019 và hiện yêu cầu Tòa Tối cao đảo ngược phán quyết năm 2024 của tòa cấp dưới. Phán quyết này cho rằng các doanh nghiệp nhà nước Cuba có quyền viện dẫn quyền miễn trừ tài phán quốc gia - một nguyên tắc pháp lý bảo vệ chính phủ nước ngoài và đại diện của họ khỏi việc bị khởi kiện tại tòa án Mỹ.
Luật sư của ExxonMobil lập luận rằng phán quyết trên "lại dựng lên một rào cản nữa trong chuỗi dài những trở ngại đối với việc đòi bồi thường".
Ngược lại, CIMEX phản biện rằng phán quyết năm 2024 cần được giữ nguyên vì nó "tôn trọng và bảo vệ phán quyết của Quốc hội trong lĩnh vực nhạy cảm này".
Nhiều chuyên gia pháp lý đánh giá rằng các diễn giải về Đạo luật Helms-Burton hiện nay đang tạo ra gánh nặng lớn. Luật sư Jared Butcher tại Washington nhận định: "Khối lượng thời gian và nguồn lực cần thiết đang tạo ra gánh nặng quá lớn đối với rất nhiều nguyên đơn".
Tranh chấp hơn 400 triệu USD của các hãng du thuyền
Vụ kiện thứ 2 không liên quan quyền miễn trừ tài phán, do các bị đơn là 4 hãng tàu du lịch tư nhân. Vấn đề then chốt là liệu nguyên đơn có buộc phải chứng minh rằng, nếu tài sản không bị quốc hữu hóa, thì họ đến nay có còn quyền sở hữu đối với tài sản đó hay không.
Công ty Havana Docks - một doanh nghiệp Mỹ xây dựng cầu cảng tại cảng Havana trước cách mạng Cuba - đã khởi kiện các hãng du thuyền tại tòa án liên bang Florida năm 2019. Chính quyền ông Castro đã tước quyền pháp lý của công ty này đối với các cầu cảng ngay sau khi lên nắm quyền.
Bốn hãng du thuyền đã sử dụng các cầu cảng từ năm 2016 đến 2019, sau khi chính quyền ông Obama nới lỏng các hạn chế đi lại tới Cuba.
Một thẩm phán liên bang từng phán quyết các hãng du thuyền phải chịu trách nhiệm với tổng số tiền bồi thường 440 triệu USD vì đã “khai thác tài sản bị tịch thu”. Tuy nhiên, tòa phúc thẩm đã hủy các phán quyết này vào năm ngoái.
Trong hồ sơ nộp chung lên tòa, các công ty du thuyền khẳng định thật phi lý khi họ "phải trả hàng trăm triệu USD chỉ vì tuân thủ định hướng của cơ quan hành pháp trong việc mở lại hoạt động du lịch tới Cuba".
Chính phủ Cuba chưa đưa ra bình luận về các phiên tòa sắp diễn ra.
