Bộ Tư pháp vừa công bố dự thảo hồ sơ chính sách của Luật An toàn thực phẩm sửa đổi do Bộ Y tế xây dựng.
Theo Bộ Y tế, sau 15 năm thực hiện, Luật An toàn thực phẩm 2010 đã bộc lộ nhiều vướng mắc, đặc biệt là trong cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý nhà nước, tạo ra một số khó khăn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm, ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng.
Bất cập từ mô hình 3 bộ cùng quản lý
Theo quy định hiện hành, quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm được phân công cho ba bộ là Y tế, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Công Thương theo chuỗi cung ứng và nhóm ngành hàng.
Cụ thể, ngành y tế quản lý 6/33 nhóm sản phẩm, ngành nông nghiệp và môi trường phụ trách 19/33 nhóm hàng, còn ngành công thương đảm nhiệm 8/33 nhóm hàng.
Dù mô hình này giúp tận dụng nguồn lực chuyên môn, việc cả ba bộ cùng tham gia đã gây ra sự chồng chéo trách nhiệm và khó xác định đơn vị chịu trách nhiệm chính. Trên thực tế xuất hiện nhiều sản phẩm "giao thoa" giữa các bộ, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi thực hiện thủ tục hành chính, còn cơ quan quản lý lúng túng trong xác định thẩm quyền.
Ngay cả khi thực hiện liên thông cơ sở dữ liệu giữa các ngành, quá trình này cũng đòi hỏi rất nhiều thời gian mới có thể hoàn thiện, khiến các vấn đề nóng về an toàn thực phẩm không được giải quyết kịp thời.
Hệ quả rõ nhất là khi xảy ra sự cố an toàn thực phẩm quy mô lớn, việc điều tra, truy xuất nguồn gốc (từ khâu nuôi trồng, sản xuất đến khâu tiêu thụ) đòi hỏi sự phối hợp kịp thời giữa ba ngành. Việc không có một đầu mối thống nhất khiến quá trình trao đổi thông tin, điều động lực lượng đôi khi chưa kịp thời, làm giảm tính hiệu quả trong xử lý vi phạm.
Không chỉ vướng mắc ở cấp vĩ mô, khâu thực thi tại cơ sở cũng bộc lộ khoảng trống lớn. Theo Bộ Y tế, lực lượng quản lý tại địa phương chủ yếu là kiêm nhiệm, thiếu chuyên trách, trong khi số lượng cơ sở kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, phân tán rất lớn, làm giảm hiệu quả kiểm tra, giám sát. Ở cấp xã gần như không có cán bộ an toàn thực phẩm.
Điều này dẫn đến hệ lụy là việc thực hiện các thủ tục hành chính về an toàn thực phẩm của cơ sở kinh doanh gặp khó khăn do phải đi qua nhiều cơ quan. Đáng lo ngại hơn, người dân khi phát hiện vi phạm hoặc cần giải đáp thắc mắc về thực phẩm bẩn khó xác định được cơ quan đầu mối tiếp nhận, xử lý thông tin, làm giảm hiệu quả giám sát từ cộng đồng.
Đề xuất lập cơ quan quản lý an toàn thực phẩm tại trung ương
Nhằm khắc phục triệt để tình trạng phân tán, chồng chéo, dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi định hướng xây dựng bộ máy quản lý theo hướng thống nhất một đầu mối thực hiện nhiệm vụ bảo đảm an toàn thực phẩm từ trung ương đến địa phương. Giải pháp này bám sát Chỉ thị 17 của Ban Bí thư và kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.
Từ đó, Bộ Y tế đề xuất Luật An toàn thực phẩm sửa đổi giao Chính phủ quy định trách nhiệm của một cơ quan quản lý an toàn thực phẩm tại trung ương trực thuộc Bộ Y tế thực hiện chức năng quản lý nhà nước.
Tại địa phương, UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm trên địa bàn và thành lập Sở An toàn thực phẩm trên cơ sở sáp nhập, gộp chức năng, nhiệm vụ, nhân sự từ các đơn vị trực thuộc của Sở Y tế, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Công Thương, hoặc giao Chi cục an toàn thực phẩm trực thuộc Sở Y tế đảm nhận.
Tại cấp cơ sở, Bộ Y tế đề xuất thành lập đội an toàn thực phẩm là đơn vị sự nghiệp trực thuộc UBND cấp xã để trực tiếp kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm.
Cũng theo Bộ Y tế, thực tiễn cho thấy mô hình một đầu mối đã phát huy hiệu quả mạnh mẽ tại TP.HCM. Từ việc thí điểm ban quản lý an toàn thực phẩm, đến ngày 1-1-2024, TP.HCM đã chính thức đưa Sở An toàn thực phẩm vào hoạt động.
Báo cáo của Sở An toàn thực phẩm TP.HCM cho thấy mô hình này giúp công tác thanh tra, kiểm tra không còn chồng chéo; doanh nghiệp không bị nhiều cơ quan cùng kiểm tra về một nội dung trong năm, giúp giảm gián đoạn hoạt động kinh doanh. Đồng thời, tỉ lệ giải quyết thủ tục hành chính đúng hạn tại đây đạt tới 99,99%.
Bộ Y tế nhận định việc thu gọn bộ máy về một đầu mối sẽ tạo ra nền tảng để chuyển mạnh tư duy quản lý an toàn thực phẩm từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ" sang "quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm". Qua đó nâng cao năng lực phòng ngừa và phản ứng nhanh nhạy, xử lý kịp thời khi có ngộ độc xảy ra, bảo vệ quyền lợi và sức khỏe người tiêu dùng.
