Tại phiên khai mạc kỳ họp thứ nhất, Quốc hội (QH) khóa XVI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra một yêu cầu rất rõ: Pháp luật không chỉ quản lý thực tại đã định hình, mà phải mở lối cho những mô hình mới, những động lực mới, những không gian phát triển mới. Tinh thần ấy cũng rất thống nhất với yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp trong Kết luận 09-KL/TW ngày 10-3-2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Nói cách khác, chúng ta phải chuyển mạnh từ tư duy “quản cho chặt” sang “kiến tạo để phát triển”, từ cách làm luật thiên về phòng ngừa rủi ro sang biết chấp nhận rủi ro có kiểm soát để đổi lấy cơ hội phát triển lớn hơn, từ việc chỉ đi theo thực tiễn sang việc chủ động dẫn dắt thực tiễn.
Một quốc gia muốn bứt phá trong thời đại chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và cạnh tranh thể chế gay gắt thì pháp luật phải đi trước một bước, tạo hành lang cho cái mới ra đời, được thử nghiệm, sàng lọc và phát triển lành mạnh. Đó là tinh thần lập pháp của một QH hành động, đồng hành cùng khát vọng phát triển dân tộc.
Tôi cho rằng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước rất sâu sắc, rất đúng lúc và cũng rất trúng vào “điểm nghẽn của điểm nghẽn” hiện nay - đó là thể chế. Điều này cho thấy ba chuyển động lớn về tư duy làm luật.
Cụ thể, chuyển từ tư duy cấm đoán sang cho phép có điều kiện; từ tư duy ban hành quy định để dễ quản sang thiết kế thể chế để xã hội, doanh nghiệp, người dân có thể làm được, dám làm và làm đúng. Đồng thời, chuyển từ tư duy làm luật theo từng vấn đề riêng lẻ sang kiến tạo một cấu trúc pháp luật đồng bộ, minh bạch, ổn định nhưng đủ linh hoạt. Nếu không có sự xoay trục này, chúng ta sẽ rất khó biến khát vọng phát triển của Đại hội XIV thành năng lực phát triển thực tế.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng dùng một hình ảnh rất ấn tượng: “Luật không chỉ mở đường mà còn phải sửa đường”. Tôi cho rằng hình ảnh “mở đường” và “sửa đường” đã mô tả trọn vẹn hai nhiệm vụ lớn của hoạt động lập pháp. “Mở đường” là tạo hành lang cho cái mới, cho xu hướng phát triển mới, cho động lực tăng trưởng mới. Còn “sửa đường” là nhận diện rất thẳng thắn những đoạn thể chế đang chồng chéo, mâu thuẫn, không còn phù hợp với yêu cầu phát triển để chỉnh sửa.
Có những lúc đất nước không thiếu nguồn lực, ý tưởng hay quyết tâm nhưng bị chậm lại vì “đường thể chế” gồ ghề. Đi một bước phải xin phép nhiều bước, làm một việc mà vướng nhiều luật. Vì thế, thông điệp này không chỉ mang ý nghĩa hình tượng, mà là một yêu cầu hành động rất cụ thể đối với QH khóa XVI.
Trên tinh thần đó, thời gian tới, QH cần ưu tiên giải quyết những điểm nghẽn để sửa ngay các nút thắt về thể chế và ban hành những đạo luật mang tính chất mở đường ở năm lĩnh vực lớn.
Thứ nhất, phải tháo gỡ các điểm nghẽn giữa đầu tư công, đầu tư tư, PPP, đất đai, quy hoạch, xây dựng, đấu thầu và ngân sách, đồng thời ưu tiên cụm pháp luật về phát triển kinh tế tư nhân và môi trường kinh doanh. Đây là khu vực thể chế có tác động lan tỏa rất lớn nhằm giải phóng mạnh mẽ các nguồn lực xã hội. Nếu ách tắc ở đây thì hạ tầng, dịch vụ công và giải ngân chậm lại, nguồn lực xã hội cũng bị kìm lại.
Thứ hai là dẹp bỏ những rào cản pháp lý và ưu tiên đạo luật mở đường cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo cùng các mô hình kinh doanh mới. Đây là nền tảng của năng suất mới, mô hình tăng trưởng mới và năng lực cạnh tranh mới. Nếu luật luôn đi sau các lĩnh vực này, chúng ta sẽ mất lợi thế cạnh tranh ngay từ đầu.
Thứ ba là cụm pháp luật về tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Việc sửa đổi phải hướng tới một bộ máy vừa tinh gọn vừa vận hành hiệu quả hơn, giúp cán bộ rõ thẩm quyền, ranh giới trách nhiệm để không còn tâm lý e dè.
Thứ tư, tôi cho rằng phải dành sự quan tâm xứng đáng cho những điểm nghẽn thể chế và các đạo luật mở đường trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế và an sinh xã hội. Đây không phải là lĩnh vực “tiêu tiền” đơn thuần, mà là nơi trực tiếp tạo dựng chất lượng nguồn nhân lực, sức sáng tạo xã hội, sức bền và sức mạnh mềm quốc gia. Luật pháp phải tạo điều kiện để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, giáo dục khơi dậy năng lực con người, y tế nâng cao chất lượng sống.
Thứ năm, hoàn thiện các đạo luật liên quan đến tài nguyên, môi trường, năng lượng, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Thế giới đang cạnh tranh không chỉ bằng tốc độ tăng trưởng mà còn bằng chất lượng tăng trưởng, khả năng thích ứng và chống chịu.
QH cần nhìn luật pháp không chỉ như công cụ điều chỉnh từng ngành, mà như kiến trúc tổng thể cho tương lai quốc gia. Tôi tin rằng nếu QH khóa XVI thật sự quán triệt tinh thần “pháp luật phải mở đường, kiến tạo tương lai và sửa những đoạn đường thể chế gồ ghề” thì nhiệm kỳ này hoàn toàn có thể để lại một dấu ấn lập pháp rất đặc biệt. Đó là không chỉ làm ra nhiều luật hơn, mà làm ra một hệ thống pháp luật tốt hơn, thông thoáng hơn, khả thi hơn và truyền cảm hứng phát triển mạnh mẽ hơn cho đất nước.
