Thông báo ban đầu rằng một tàu ngầm Mỹ đã đánh chìm tàu đối phương lần đầu tiên kể từ Thế chiến II đến dưới dạng một email ngắn gửi lúc 5 giờ sáng 4-3 từ Bộ chỉ huy Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Mỹ tới cơ quan cứu nạn hàng hải của Sri Lanka, theo tờ Wall Street Journal.
Một con tàu đang gặp nạn, cách bờ biển TP Galle (Sri Lanka) khoảng 20 hải lý.
Sau đó, người ta xác định đó là IRIS Dena, một tàu chiến mang tên lửa của Iran. Khi lực lượng cứu hộ tới hiện trường lúc 6 giờ sáng, con tàu đã chìm xuống đáy biển, để lại hàng chục thi thể trôi nổi trong vệt dầu loang bên cạnh 32 người sống sót, nhiều người trong số họ có xương chân bị gãy vụn một cách khó hiểu.
12 giờ sau, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đã lấp đầy những khoảng trống thông tin. Chiến hạm Iran bị trúng một ngư lôi Mark 48 phóng từ tàu ngầm Mỹ, kết thúc bằng một vụ nổ dữ dội.
Từ cuộc tập trận ở Ấn Độ…
Việc tàu Dena nhanh chóng rơi vào tầm bắn cho thấy cuộc chiến tại Iran leo thang nhanh đến mức nào, lan rộng hàng nghìn km từ các cơ sở hạt nhân Iran mà Mỹ xem là mục tiêu chính.
“Tôi muốn nhắc mọi người rằng đây là minh chứng đáng kinh ngạc cho tầm với toàn cầu của Mỹ. Truy tìm, phát hiện và tiêu diệt một lực lượng triển khai ngoài khu vực là điều mà chỉ Mỹ mới có thể thực hiện ở quy mô như vậy” - Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, Tướng Dan Caine, nói.
Ngoại trưởng Iran - ông Abbas Araghchi nói rằng Mỹ đã gây ra một tội ác và Washington sẽ phải hối hận về tiền lệ đã tạo ra.
Hai tuần trước đó, thủy thủ đoàn đã tụ tập dọc theo lối đi ven biển tại thành phố cảng Visakhapatnam của Ấn Độ, tận hưởng ánh nắng trong khuôn khổ một cuộc gặp gỡ mang tính lễ hội của các hải quân trên thế giới, trong đó có Nga và Mỹ.
Tàu Dena đã tới Ấn Độ vào giữa tháng 2. Ấn Độ mời tàu chiến tham gia cuộc tập trận quân sự hai năm một lần cùng các lực lượng hải quân đến từ hàng chục nước khác.
Chủ nhà còn sắp xếp cho thủy thủ đoàn Iran tham quan các địa điểm địa phương.
Cuộc tụ họp hải quân này cho thấy các lực lượng quân sự đối địch vẫn có thể cùng tồn tại trong một trật tự toàn cầu đặt sự ổn định lên hàng đầu. Tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương Mỹ, Đô đốc Steve Koehler, đã tham dự và gặp gỡ các lãnh đạo Ấn Độ.
Mỹ cử một máy bay trinh sát P-8A Poseidon nhưng quyết định không gửi tàu khu trục như những năm trước.
… đến bệnh viện ở Sri Lanka
Sự kiện kết thúc vào sáng 25-2. Ngày hôm sau, Đại sứ quán Iran tại Sri Lanka, cách đó khoảng 800 hải lý về phía nam, xin phép để Dena và 2 tàu hải quân khác cập cảng cho chuyến thăm hữu nghị dự kiến bắt đầu từ ngày 9-3.
Các con tàu khi đó đã ở gần biên giới hàng hải của Sri Lanka, khiến một số quan chức tại Sri Lanka lo ngại. Lời đề nghị cho chuyến thăm hữu nghị từ những con tàu này khiến quốc đảo này cảm thấy tiềm ẩn rủi ro, bởi khả năng xung đột nổ ra giữa Mỹ và Iran lúc đó hoàn toàn có thể xảy ra.
“Chúng tôi đều biết rằng đã có sự tăng cường lực lượng nhất định ở Biển Ả Rập và trong khu vực. Đó là một tình huống rất phức tạp” - Bộ trưởng Quốc phòng Sri Lanka Sampath Thuyacontha nói.
Sri Lanka tìm cách kéo dài thời gian. Các tàu Iran vẫn quanh quẩn “lảng vảng”, theo cách nói của Thứ trưởng Ngoại giao Sri Lanka trong khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công đầu tiên vào ngày 28-2.
Ông Thuyacontha cho biết Sri Lanka đã nói với phía Iran rằng nước này sẽ tuân theo một hiệp ước năm 1907 quy định các quốc gia trung lập chỉ cho phép tàu hải quân đang trong tình trạng chiến tranh cập cảng nếu có tình huống khẩn cấp trên tàu.
3 tàu Iran vội vã tìm nơi trú ẩn an toàn ở nơi khác. Ngày hôm sau, Ấn Độ chấp thuận yêu cầu của Iran cho phép 3 tàu cập cảng, Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar cho biết.
Tuy nhiên, Dena không đi theo. Vì những lý do vẫn chưa rõ, con tàu này đến tận ngày 3-3 vẫn cố tìm cách vào cảng tại Sri Lanka.
Rạng sáng hôm sau, một tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân của Mỹ phóng một quả ngư lôi dài khoảng 6,4 m, nặng 1.700 kg, mang đầu đạn 295 kg về phía Dena. Cú đánh tạo ra cột nước cao khoảng 30 m khi phá toang thân tàu. Bức email quân sự của Mỹ gửi cho phía Sri Lanka được gửi đi ngay sau đó.
Luật pháp quốc tế yêu cầu các bên tham chiến phải hỗ trợ những thủy thủ bị thương hoặc gặp nạn trên biển trong chiến đấu. Tàu ngầm có thể được miễn trừ nếu việc nổi lên sẽ khiến tàu gặp nguy hiểm hoặc nếu số người cần cứu quá lớn, nhưng trong trường hợp đó, họ phải tạo điều kiện để việc cứu hộ được tiến hành bằng các cách khác.
Trực thăng Không quân Sri Lanka bay qua khu vực biển để tìm kiếm dấu hiệu còn người sống. Email của Mỹ không nói rằng con tàu đã bị tấn công, nhưng cảnh tượng mà lực lượng cứu hộ nhìn thấy chỉ ra một khả năng.
“Rõ ràng là một cuộc tấn công. Nhưng chúng tôi không biết đó là ngư lôi hay là đòn tấn công từ trên không” - Bộ trưởng Quốc phòng Sri Lanka nói.
Hải quân Sri Lanka đưa những người sống sót về TP Galle gần đó. Xe cứu thương liên tục chạy qua các con đường nhỏ với xe cảnh sát hộ tống, đưa người bị thương từ bãi biển đến bệnh viện địa phương.
Khi trời bắt đầu tối, 3 xe tải chở hàng đưa hơn 80 thi thể bọc trong túi nhựa trắng tới bệnh viện. Nhân viên mặc đồ bảo hộ sinh học dỡ các thi thể xuống dưới sự giám sát của một bác sĩ pháp y. Người dân địa phương mang đá lạnh đến bệnh viện khi số người chết quá nhiều khiến nhà xác không còn chỗ chứa.
Các lãnh đạo tôn giáo trong cộng đồng Hồi giáo địa phương đã đứng ra giúp đỡ. Ông M.Z.A.S. Mohamed, 76 tuổi, người đứng đầu chi nhánh địa phương của tổ chức thần học Hồi giáo lớn nhất Sri Lanka, từng đến Iran nhiều năm trước và hiểu khẩu vị của người Iran. Ông biết các thủy thủ bị thương sẽ muốn những món ăn quen thuộc và phải có nhiều thịt.
Vào 23 giờ tối hôm đó, ông đến bệnh viện với 40 suất cơm, gà và một món salad đơn giản gồm dưa leo và hành tây.
Ông Roshan Mawsoon, một thành viên hội đồng TP Galle, đã tổ chức quyên góp quần áo cho các thủy thủ Iran sau khi giám đốc bệnh viện gọi điện nói rằng những chiếc sarong và áo sơ mi được tặng cho bệnh viện không vừa vì người Iran to lớn hơn người Sri Lanka.
“Họ cần cỡ XL, XXL” - ông nói.
Trong lúc đó, các lãnh đạo tại Sri Lanka tranh luận về cách ứng xử với những người sống sót.
Phương án được ủng hộ nhiều nhất là đưa họ trở về Iran nhưng một số người lo ngại điều đó có thể làm phức tạp quan hệ của quốc đảo này với Nhà Trắng, qua đó làm suy yếu nền kinh tế vốn mong manh và đã chịu sức ép từ các mức thuế của Mỹ.
Bộ trưởng Quốc phòng Sri Lanka nói rằng nước này có nghĩa vụ bảo đảm những người Iran hiện đang ở Sri Lanka không tham gia cuộc chiến.
Khi một trong những tàu Iran đi cùng Dena, chiếc Bushehr, xin phép cập cảng đúng ngày Dena bị đánh chìm, các quan chức ở Sri Lanka đã thảo luận cách phản ứng trong khi vẫn duy trì mục tiêu giữ trung lập trong cuộc xung đột.
Sau khi Bushehr báo cáo gặp sự cố động cơ, Sri Lanka cho phép con tàu vào cảng Colombo, nơi chính quyền tiếp nhận hơn 200 thủy thủ vào hôm 5-3.
Trong số 32 thủy thủ sống sót sau vụ chìm tàu Dena, 10 người vẫn đang điều trị tại bệnh viện, 22 người đã được xuất viện và chuyển tới một căn cứ quân sự gần Galle. Các thủy thủ từ tàu Bushehr được bố trí tại một căn cứ riêng gần thủ đô Colombo. Tất cả những thủy thủ được cứu sẽ được cấp thị thực một tháng vì lý do nhân đạo, Sri Lanka cho biết hôm 8-3.
“Việc xử lý những người Iran đang nằm trong sự quản lý của mình là quyết định do Sri Lanka đưa ra theo luật pháp trong nước và các nghĩa vụ pháp lý quốc tế” - một phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ nói, đồng thời cho biết mục tiêu cuối cùng của Mỹ là giảm thiểu những rủi ro do Iran gây ra.
“Tôi nghĩ còn quá sớm để dự đoán điều gì sẽ xảy ra. Nhưng tôi thật lòng mong chuyện này sớm kết thúc” - Thứ trưởng Thông tin Sri Lanka Kaushalya Ariyarathne nói.
