Dân tộc thiểu số Kurd sống rải rác khắp Trung Đông. Nhiều thập niên qua, nhiều nhóm người Kurd đã theo đuổi quyền tự trị ở Syria, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và điều này làm đau đầu Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan.
Sau 4 thập niên nổi dậy ly khai, tháng 5-2025 nhóm vũ trang Đảng Công nhân người Kurd (PKK) ở miền nam Thổ Nhĩ Kỳ đã đồng ý giải tán và đàm phán với chính phủ.
Ở nước láng giềng Syria, sau khi Tổng thống Barshar Al-Assad bị lật đổ và Tổng thống Ahmed al-Sharaa lên nắm quyền vào tháng 12-2024, tổ chức dân quân người Kurd có tên Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) – vốn bị Thổ Nhĩ Kỳ xem là có liên hệ với PKK - đã ký một thỏa thuận với chính phủ Syria để sáp nhập vào lực lượng chính phủ.
Với Tổng thống Erdogan, những diễn biến này là một thắng lợi lớn.
Thổ Nhĩ Kỳ sẽ lại đau đầu với Mỹ liên quan người Kurd?
Theo thông tin từ truyền thông Mỹ những ngày qua, hiện Mỹ và các nhóm người Kurd Iran ly khai - đóng quân dọc biên giới Iran-Iraq thuộc khu vực tự trị người Kurd Iraq - đang tích cực liên lạc bàn khả năng tấn công vào bên trong Iran. Theo kế hoạch đài CNN thu thập được, các lực lượng vũ trang người Kurd sẽ đối đầu với lực lượng an ninh Iran để tạo điều kiện thuận lợi cho người dân Iran nổi dậy xuống đường.
Với chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ và Tổng thống Erdogan, thông tin trên là điều sẽ được theo dõi rất sát sao trong lo ngại. Hiện Thổ Nhĩ Kỳ chưa đưa ra tuyên bố chính thức nào về các thông tin này. Đầu tuần này Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan đã có cuộc hội đàm với ông Nechirvan Barzani – lãnh đạo chính quyền Khu vực tự trị người Kurd ở Iraq.
Ông Erdogan sẽ không cam tâm chấp nhận viễn cảnh phải chứng kiến công sức dàn xếp với người Kurd bị kéo lùi một khi Mỹ bắt tay người Kurd ở Iran. Ankara lo rằng bất kỳ diễn biến mạnh lên nào của các nhóm người Kurd ở các nước láng giềng có thể khiến cộng đồng người Kurd ở Thổ Nhĩ Kỳ lại nghĩ đến chuyện nổi dậy ly khai.
Một đồng minh quan trọng của Mỹ trong nhiều năm chiến đấu chống tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo (IS) ở Syria là Lực lượng Bảo vệ Nhân dân (YPG) - thành phần chính của Lực lượng Dân chủ Syria (SDF). YPG là một lực lượng dân quân người Kurd ở Syria mà Thổ Nhĩ Kỳ xem là cánh tay nối dài của tổ chức ly khai PKK.
Chủ trương này của Mỹ đã dẫn đến bất đồng sâu sắc giữa hai nước đồng minh trong khối quân sự Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) trong hàng năm dài. Với các thông tin trên thì không loại trừ cơn đau đầu của Thổ Nhĩ Kỳ với Mỹ về người Kurd sẽ quay trở lại.
Ông Erdogan tiến thoái lưỡng nan
Trang Turkish Minute dẫn nhận định nhiều chuyên gia rằng khả năng Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) trang bị vũ khí cho các nhóm người Kurd ở Iran nếu thành hiện thực thì Tổng thống Erdogan sẽ bị đẩy vào thế tiến thoái lưỡng nan.
Ông Erdogan phải lựa chọn giữa việc chấp nhận quyền tự trị của người Kurd ở biên giới Thổ Nhĩ Kỳ hoặc thách thức Tổng thống Mỹ Donald Trump và đối mặt nguy cơ kinh tế trong nước bị ảnh hưởng nặng nề mà Ankara đã phải gánh chịu trong cuộc đối đầu năm 2018.
“Nếu Mỹ công khai ủng hộ lực lượng người Kurd chống lại Iran, Thổ Nhĩ Kỳ chỉ có hai lựa chọn: đầu hàng hoặc rời khỏi NATO để hành động quân sự” - nhà phân tích an ninh John Wiechers nhận định.
Quay lại năm 2018 để nhớ lại Thổ Nhĩ Kỳ bị tổn thương thế nào thời ông Trump. Năm 2018, ông Trump áp đặt các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt lên Thổ Nhĩ Kỳ vì việc Ankara bắt giữ một mục sư người Mỹ, khiến đồng lira Thổ Nhĩ Kỳ mất 30% giá trị chỉ trong vài tuần và gây ra một cuộc khủng hoảng kinh tế mà nước này chưa phục hồi hoàn toàn. Thời điểm đó ông Trump cũng gửi thư cho Erdogan, khuyên vị tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ đừng "hành động như một kẻ ngốc".
“Ông Erdogan biết ông ấy không thể để xảy ra mâu thuẫn với ông Trump. Xung đột với ông Trump năm 2018 đã gây ra hậu quả nghiêm trọng cho nền kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ” - ông Tekineş nhận định.
Ankara không thể chịu đựng thêm một cuộc đối đầu kinh tế nào với Mỹ vào thời điểm lạm phát vẫn ở mức trên 30% như lúc này.
Mặc khác, Thổ Nhĩ Kỳ đang tìm cách tái gia nhập chương trình tiêm kích tàng hình đa năng F-35 của Mỹ sau khi bị loại khỏi chương trình năm 2019 vì mua hệ thống phòng không S-400 của Nga. Bên cạnh đó, ông Erdogan có thể cần đến ảnh hưởng của ông Trump để kiềm chế Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.
Vì thế, hầu hết ý kiến quan sát cho rằng ông Erdogan sẽ tránh đối đầu trực tiếp với ông Trump, ít nhất trong giai đoạn đầu.
“Trước tiên, ông Erdogan sẽ cố gắng thuyết phục ông Trump thông qua các kênh ngoại giao. Nhưng nếu thất bại, Ankara có thể xem xét tham gia vào tiến trình này thay vì bị gạt ra ngoài lề. Nếu cảm nhận được sự yếu kém của chế độ Iran, họ có thể tìm cách gây ảnh hưởng lên người Kurd ở Iran song song với kế hoạch của ông Trump” – theo ông Tekines.
Thổ Nhĩ Kỳ đã có những bài học kinh nghiệm từ Iraq và Syria. Sự phản đối ban đầu của Thổ Nhĩ Kỳ đối với sự hợp tác giữa Mỹ và người Kurd đã khiến Ankara bị gạt ra ngoài lề.
Kịch bản có khả năng xảy ra nhất bao gồm việc gây áp lực ngoại giao bí mật lên ông Trump để hạn chế vai trò của người Kurd. Bên cạnh đó Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tăng cường giám sát biên giới, phối hợp với các lãnh đạo người Kurd Iraq tại Erbil (vùng tự trị người Kurd ở Iraq) để định hình việc nhóm người Kurd nào của Iran sẽ nhận được hỗ trợ và lập kế hoạch dự phòng cho các vùng đệm bên trong Iran để ngăn chặn dòng người tị nạn. Tình trạng bất ổn ở Iran có thể gây ra dòng người tị nạn đổ về Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia hiện đang tiếp nhận hơn 3 triệu người tị nạn Syria, một vấn đề chính trị nhạy cảm đã làm tổn hại đến uy tín của ông Erdogan.
Biến số không thể biết trước
Điều mà các nhà phân tích không thể dự đoán được là phản ứng của ông Erdogan nếu người Kurd ở Iran thiết lập quyền tự trị đối với vùng tây bắc Iran, dù chỉ là tạm thời. Điều đó sẽ buộc ông Erdogan phải lựa chọn giữa tiến trình hòa bình nội bộ của người Kurd, vốn là trọng tâm trong chương trình nghị sự "Thổ Nhĩ Kỳ không có khủng bố" của ông, và việc chấp nhận một tiền lệ có thể phá vỡ nền hòa bình đó.
Theo giới quan sát, khả năng của ông Erdoğan trong việc dung hòa giữa các yêu cầu của ông Trump và các yêu cầu an ninh của Thổ Nhĩ Kỳ có thể quyết định liệu Ankara sẽ vượt qua cuộc khủng hoảng với tư cách là một cường quốc khu vực có tầm ảnh hưởng, hay chỉ là một người ngoài cuộc.
