Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington chưa loại trừ khả năng triển khai bộ binh tới Iran, sau khi phát động chiến dịch ném bom quy mô lớn mà ông nói có thể kéo dài nhiều tuần hoặc lâu hơn.
Trả lời tờ The New York Post gần đây, ông Trump nói ông không hề “run sợ” khi cân nhắc việc đưa người Mỹ tham chiến, trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth khẳng định chính quyền sẽ không hành động “thiếu suy nghĩ”.
Việc Washington không loại trừ phương án bộ binh làm dấy lên lo ngại trong giới chuyên gia rằng xung đột có thể leo thang thành một cuộc chiến rộng hơn tại Trung Đông.
Khả năng triển khai bộ binh thế nào?
Theo ông Trita Parsi - đồng sáng lập Viện Quincy vì Nghệ thuật Quản trị Nhà nước Có Trách nhiệm (Mỹ), hiện chưa rõ mục tiêu rõ ràng phía Mỹ trong cuộc chiến với Iran và các lý do biện minh còn gây tranh cãi. Trong bối cảnh này, chính quyền Mỹ dường như đang theo đuổi kịch bản thay đổi quyền lực ở Tehran.
Theo ông Parsi, mục tiêu của ông Trump phần nào trùng với kỳ vọng của Israel, vốn muốn đưa Iran “ra khỏi bàn cờ địa chính trị”.
“Tuy nhiên, khó khăn mà chính quyền Washington đang đối mặt không hẳn là họ không có mục tiêu, mà là việc đưa ra các lập luận đủ sức thuyết phục để giải thích cho mục tiêu đó” - tờ Independent dẫn lời ông Parsi.
Chính vì mục tiêu của chiến dịch vẫn chưa được xác định rõ ràng nên một số nhà quan sát đặt câu hỏi về lý do và mục đích của bất kỳ sự tham gia quân sự nào (nếu có).
Ông Kamran Bokhari - GĐ cấp cao tại Viện Chiến lược và Chính sách New Lines (Mỹ) - cho rằng những tính toán chính trị của ông Trump (người vốn giành chiến thắng trong chiến dịch tranh cử với thông điệp phản đối chiến tranh) ở trong nước cùng “cái bóng” còn dai dẳng từ các cuộc chiến của Mỹ tại Iraq và Afghanistan khiến một chiến dịch tấn công trên bộ rất khó xảy ra.
“Triển khai bộ binh là kịch bản ít khả năng nhất, xét đến các ưu tiên chính trị của tổng thống cũng như những thất bại trong các cuộc chiến ở Iraq và Afghanistan” - ông Bokhari nói.
Các chuyên gia cũng nhận định rằng nếu chiến lược của ông Trump là tấn công cả chương trình tên lửa của Iran lẫn các lực lượng đồng minh của Tehran tại Lebanon, Yemen, Iraq, Syria và những nơi khác, thì gần như chắc chắn sẽ đòi hỏi sự hiện diện của bộ binh.
Theo cựu binh Lục quân Mỹ Naveed Shah, ý tưởng đạt được những mục tiêu đó mà “không cần bất kỳ lực lượng bộ binh nào trên thực địa vào thời điểm này chỉ là điều viển vông”.
“Tôi cho rằng nếu họ thực sự muốn đạt được các mục tiêu như đã tuyên bố, điều đó sẽ đòi hỏi cam kết lâu dài với sự hiện diện của binh sĩ Mỹ trên thực địa, và đó chính xác là kịch bản mà chúng ta muốn tránh” - ông Shah nói.
Trong khi đó, ông Parsi cho rằng Iran nhiều khả năng sẽ hoan nghênh một chiến dịch quân sự kéo dài, bởi điều đó có thể khiến Mỹ và các đồng minh bị bào mòn sức lực. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố Tehran đã chuẩn bị cho kịch bản bộ binh Mỹ đổ bộ.
“Họ [Iran] đang nhắm vào Israel, nhưng mục tiêu thực sự lúc này là Mỹ. Họ đã đi đến kết luận rằng cuộc chiến này chỉ kết thúc khi ngưỡng chịu đựng của Mỹ bị vượt qua. Và điều họ không muốn là một lệnh ngừng bắn quá sớm, kết thúc chiến sự nhưng lại cho phép Israel và Mỹ tái bổ sung đạn dược, tái tổ chức lực lượng rồi phát động chiến tranh trở lại” - ông Parsi nhận định.
Theo ông Parsi, thước đo thành công của Iran không nhất thiết là “đánh bại” Mỹ trong chiến tranh, mà là tìm cách làm suy yếu nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump trước khi Tehran thất bại.
Triển khai đặc nhiệm thì sao?
Theo tờ The Guardian, chính quyền ông Trump được cho là đang cân nhắc triển khai binh sĩ Mỹ tới Iran cho “những mục đích chiến lược cụ thể”, trong đó có việc thu giữ kho uranium đã làm giàu cao (HEU) của Tehran. Đây là lượng vật liệu mà các chuyên gia cho rằng có thể được sử dụng để chế tạo ít nhất 10 đầu đạn hạt nhân.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã nói với Quốc hội rằng “sẽ phải có người tới đó và thu giữ số vật liệu này”.
Ông Rubio không cung cấp thêm chi tiết, nhưng đã xuất hiện các thông tin từ Mỹ và Israel về những cuộc thảo luận giữa hai nước liên quan cách thức một nhiệm vụ như vậy có thể được tiến hành, với sự tham gia của lực lượng đặc nhiệm từ một hoặc cả hai quân đội.
Tuy nhiên, theo trang Bulletin of the Atomic Scientists, ý tưởng này đối mặt hàng loạt trở ngại lớn về hóa học, hậu cần và chiến thuật.
Uranium làm giàu cao của Iran nhiều khả năng được lưu trữ dưới dạng khí uranium hexafluoride trong các trụ kim loại nặng.
Theo bà Cheryl Rofer, cựu nhà hóa học phóng xạ tại Phòng thí nghiệm quốc gia Los Alamos (Mỹ), khoảng 400 kg uranium làm giàu cao của Iran có thể được chứa trong 30-60 trụ. Do loại uranium này có hàm lượng đồng vị uranium-235 dễ phân hạch cao, các trụ phải được đặt tách rời nhau để tránh nguy cơ xảy ra phản ứng hạt nhân ngoài ý muốn.
Việc vận chuyển trong điều kiện không phù hợp cũng tiềm ẩn rủi ro hóa học. Nếu hơi ẩm lọt vào trụ chứa, uranium hexafluoride có thể phản ứng với nước tạo ra uranyl fluoride độc hại và khí axit hydrofluoric, thậm chí gây nổ và phát tán vật liệu.
Do đó, việc xử lý và di dời số vật liệu này sẽ cần lực lượng đặc nhiệm cùng các kỹ thuật viên chuyên về vật liệu hạt nhân. Lục quân Mỹ có các đội vô hiệu hóa hạt nhân thuộc Bộ chỉ huy CBRNE số 20, nhưng nhiệm vụ của họ chủ yếu là tháo dỡ hoặc phá hủy chương trình hạt nhân, chứ không phải vận chuyển vật liệu.
Về hậu cần và chiến thuật, một chiến dịch như vậy sẽ cực kỳ nguy hiểm. Chẳng hạn TP Isfahan (Iran) nằm cách các tàu hải quân Mỹ hàng trăm km, buộc lực lượng tham gia phải di chuyển qua vùng chiến sự đang hoạt động.
Dù không quân Mỹ và Israel có thể bảo đảm ưu thế trên không, lực lượng trên mặt đất vẫn phải vượt qua hệ thống an ninh Iran và sử dụng thiết bị hạng nặng để đào vật liệu khỏi các đường hầm có thể đã hư hại hoặc bị chôn vùi.
Chiến dịch vận chuyển có thể kéo dài nhiều ngày, khiến binh sĩ Mỹ đối mặt nguy cơ bị tấn công hoặc bẫy nổ.
Một phương án khác là phá hủy số uranium ngay tại chỗ. Cách này có thể vô hiệu hóa kho vật liệu nhưng lại gây ô nhiễm hóa học nghiêm trọng trong khu vực. Hơn nữa, vẫn khó xác định liệu toàn bộ vật liệu đã bị phá hủy hay Iran có thể thu hồi đủ lượng còn lại để phát triển vũ khí hạt nhân sau khi lực lượng Mỹ rút đi.
Kịch bản kết thúc thực tế cho Mỹ và cả Iran
Trong bối cảnh các mục tiêu mà ông Trump và đội ngũ đưa ra cho cuộc chiến còn nhiều khác biệt, ông Andreas Krieg, PGS nghiên cứu an ninh tại ĐH King’s College London (Anh), cho rằng lựa chọn thực tế nhất đối với Washington vẫn là một thỏa thuận mang tính ép buộc, thay vì một cuộc chiến trên bộ.
“Washington vẫn có thể để ngỏ khả năng đạt được một thỏa thuận với một số thành phần trong bộ máy cầm quyền Iran, kể cả những nhân vật có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Đổi lại, các bên này cần sẵn sàng bảo vệ nhà nước Iran, đồng thời nhượng bộ đủ về vấn đề tên lửa, các hạn chế hạt nhân và hành vi trong khu vực, để ông Trump có thể tuyên bố chiến thắng” - ông Krieg nói.
Trong khi đó, ông Mustafa Hyder Sayed thuộc Viện Pakistan-Trung Quốc cho rằng tính thực dụng của ông Trump có thể định hình kết cục của cuộc xung đột, theo hãng tin Al Jazeera.
“Ông Trump là người khá thực tế. Ông ấy muốn đạt được một thỏa thuận, tuyên bố rằng Mỹ đã đạt được mục tiêu và kết thúc chiến tranh” - ông Sayed nói.
“Ông ấy có thể định nghĩa lại khái niệm chiến thắng, chẳng hạn nói rằng Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei đã bị hạ sát, lực lượng vũ trang Iran đã bị đánh bại, rồi khép lại cuộc chiến. Một cuộc tấn công trên bộ sẽ đồng nghĩa với thất bại chính trị trong nước và nguy cơ mất lợi thế trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ” - vị chuyên gia nhận định.
Một số nhà phân tích cho rằng xung đột trong khu vực khó kết thúc bằng một chiến thắng quân sự rõ ràng cho bất kỳ bên nào. Thay vào đó, các bên nhiều khả năng sẽ tiến tới ngừng bắn hoặc giảm leo thang khi chi phí của cuộc chiến ngày càng lớn, theo hãng thông tấn Tân Hoa Xã.
Ông Abu Bakr al-Deeb, học giả tại Trung tâm Nghiên cứu và Khảo cứu Ả Rập (Ai Cập), nhận định việc chấm dứt giao tranh có thể xuất phát ít từ thỏa hiệp chính trị hơn là sức ép kinh tế, khi gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz và giá dầu tăng mạnh buộc các cường quốc thúc đẩy hai bên hạ nhiệt.
Kịch bản này có thể tạo ra một “thế bế tắc mong manh”, chuyển khu vực từ chiến tranh công khai sang giai đoạn kiềm chế căng thẳng.
Trong trường hợp đó, tất cả các bên đều phải đối mặt hậu quả của chiến tranh: Mỹ và Israel có thể phải đối diện một Iran ngày càng cứng rắn, trong khi Iran có nguy cơ suy giảm ảnh hưởng khu vực.
Ông Abdulnabi Salman - Phó Chủ tịch thứ nhất Hội đồng Đại biểu Bahrain - cho rằng các diễn biến hiện nay đã vượt qua nhiều nguyên tắc của trật tự quốc tế sau Thế chiến hai, tạo ra những khủng hoảng phức tạp và hệ lụy toàn cầu mà có thể mất nhiều năm mới khôi phục được ổn định.
