Trong bối cảnh các bên đang để mở cho khả năng diễn ra vòng đàm phán thứ hai giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt chiến tranh, một vấn đề trọng tâm nổi lên như một điểm gây tranh cãi: tài sản Tehran đang bị đóng băng ở các quốc gia khác.
Nền kinh tế Iran đã suy yếu trong nhiều năm do các lệnh trừng phạt mà Mỹ và các quốc gia khác áp đặt lên nước này. Các lệnh trừng phạt này được áp đặt từ năm 1979, ban đầu là do vụ bắt giữ con tin người Mỹ tại đại sứ quán Mỹ ở Tehran sau cuộc cách mạng Hồi giáo, sau đó được tăng cường do chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran. Những biện pháp trừng phạt này đã hạn chế khả năng tiếp cận tài sản của chính Tehran, chẳng hạn như doanh thu từ bán dầu, vốn đã bị đóng băng trong các ngân hàng nước ngoài.
Ngày 10-4, trước khi vòng đàm phán đầu tiên giữa Iran và Mỹ bắt đầu ở Pakistan, Chủ tịch Quốc hội Iran - ông Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố trên mạng xã hội X rằng các tài sản bị đóng băng của Iran (doanh thu bị đóng băng trong các ngân hàng nước ngoài) phải được giải phóng trước khi bất kỳ cuộc đàm phán nào có thể bắt đầu.
Một ngày sau, trong khi diễn ra đàm phán ở thủ đô Islamabad của Pakistan, xuất hiện một số thông tin rằng Washington đã đồng ý giải tỏa ít nhất một số tài sản của Iran đang bị đóng băng bên ngoài nước này. Tuy nhiên, chính phủ Mỹ nhanh chóng bác bỏ, khẳng định rằng các tài sản này vẫn bị đóng băng.
Với việc đàm phán dự kiến sẽ nối lại trong những ngày tới, trước khi thỏa thuận ngừng bắn hiện tại giữa Mỹ và Iran hết hạn vào rạng sáng ngày 22-4 tại Trung Đông, vấn đề tài sản đóng băng của Iran lại được chú ý.
Tại sao Iran bị đóng băng tài sản ở nước ngoài, tổng số là bao nhiêu, đang ở đâu và Iran cẩn số tài sản này đến mức nào?
Tại sao Iran bị đóng băng tài sản?
Theo các tài liệu lưu trữ của chính phủ Mỹ, đợt đóng băng tài sản đầu tiên diễn ra vào tháng 11-1979 khi tổng thống Mỹ lúc bấy giờ là ông Jimmy Carter tuyên bố rằng Iran "gây ra mối đe dọa bất thường và nghiêm trọng đối với an ninh quốc gia, chính sách đối ngoại và nền kinh tế của Mỹ".
Vào thời điểm đó, sinh viên Iran đang bắt giữ 66 công dân Mỹ làm con tin tại đại sứ quán Mỹ ở Tehran.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ lúc đó là ông William Miller nói với các phóng viên rằng tài sản thanh khoản của Iran lúc bấy giờ chỉ dưới 6 tỉ USD, trong đó phần lớn nhất là 1,3 tỉ USD trái phiếu kho bạc do Ngân hàng Dự trữ Liên bang New York nắm giữ. Năm 1981, vì Hiệp định Algiers, do Algeria làm trung gian giữa Mỹ và Iran, Mỹ giải phóng một phần đáng kể các tài sản này để đổi lấy việc Iran thả 52 con tin người Mỹ vẫn đang bị giam giữ tại Tehran.
Tuy nhiên, trong những năm tiếp theo, quan hệ giữa Mỹ và Iran tiếp tục xấu đi, với việc Washington lo ngại về chương trình hạt nhân của Tehran.
Iran luôn khẳng định chương trình làm giàu uranium của nước này chỉ nhằm mục đích sản xuất năng lượng dân sự, mặc dù trên thực tế họ đã làm giàu uranium vượt xa ngưỡng cần thiết cho mục đích đó.
Israel và Mỹ đã nhiều lần cáo buộc Iran làm giàu uranium để phát triển vũ khí hạt nhân. Mỹ và các đồng minh, đặc biệt là châu Âu, đã áp đặt nhiều vòng trừng phạt lên Iran.
Năm 2015, Iran đã ký một thỏa thuận với các cường quốc thế giới do Mỹ làm trung gian dưới thời Tổng thống Barack Obama, được gọi là Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA) hay còn gọi là thỏa thuận hạt nhân. Theo thỏa thuận này, Tehran đồng ý thu hẹp chương trình hạt nhân của mình và nhờ đó giành lại quyền tiếp cận hầu hết các tài sản hạt nhân ở nước ngoài vào thời điểm đó.
Tuy nhiên vào năm 2018, trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của mình, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đơn phương rút Mỹ khỏi thỏa thuận và tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Iran, đóng băng tài sản nước ngoài của nước này một lần nữa.
Năm 2023, Mỹ và Iran đã đạt được thỏa thuận trao đổi tù nhân, theo đó Tehran thả 5 công dân Mỹ gốc Iran để đổi lấy việc Mỹ thả một số người Iran bị giam giữ trong nước và cho phép Iran tiếp cận hàng tỉ USD bị đóng băng. Số tiền được đề cập là 6 tỉ USD doanh thu dầu mỏ bị đóng băng tại Hàn Quốc do lệnh trừng phạt của Mỹ.
Theo kế hoạch, số tiền được chuyển cho Qatar để giám sát. Nhưng năm sau, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã áp đặt các lệnh trừng phạt mới đối với Iran để đáp trả vụ tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái vào Israel, dẫn đến việc Iran lại mất quyền tiếp cận các tài sản này ở Doha.
Bên cạnh Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) cũng đã đóng băng một phần tài sản của ngân hàng trung ương Iran với lý do Iran bị cáo buộc vi phạm nhân quyền và các cáo buộc về việc không tuân thủ các thỏa thuận hạt nhân, khủng bố và chương trình máy bay không người lái hỗ trợ cuộc chiến của Nga chống lại Ukraine.
Số lượng tài sản bị đóng băng của Iran là bao nhiêu, những quốc gia nào đang giữ?
Chưa rõ chính xác tài sản bị đóng băng của Iran là bao nhiêu. Các báo cáo chính thức và ý kiến của các chuyên gia Iran ước tính tổng số tài sản của Iran bị đóng băng ở nước ngoài lên tới hơn 100 tỉ USD, tương đương gần một phần tư GDP của nước này, theo Al Jazeera.
Tài sản bị đóng băng của Iran đang được nhiều quốc gia nắm giữ, song hiện chưa rõ chính xác mỗi quốc gia đang nắm giữ bao nhiêu. Truyền thông Iran trước đây đã đưa tin rằng Nhật, một khách hàng dầu mỏ quan trọng khác của Iran, nắm giữ khoảng 1,5 tỉ USD, Iraq nắm giữ khoảng 6 tỉ USD, Trung Quốc nắm giữ ít nhất 20 tỉ USD và Ấn Độ nắm giữ 7 tỉ USD.
Mỹ cũng đang nắm giữ khoảng 2 tỉ USD tài sản bị đóng băng trực tiếp của Iran, trong khi các nước EU như Luxembourg nắm giữ khoảng 1,6 tỉ USD.
Qatar đang nắm giữ khoảng 6 tỉ USD - số tiền được chuyển từ Hàn Quốc để trả cho Iran, nhưng sau đó đã bị Mỹ phong tỏa.
Chuyên gia cao cấp Frederic Schneider tại Hội đồng Trung Đông về các vấn đề toàn cầu, nói với đài Al Jazeera rằng lượng tài sản này gấp khoảng 4 lần số tiền Iran kiếm được hàng năm từ việc bán hydrocarbon.
“Đây là một khoản tiền rất lớn, đặc biệt đối với một xã hội đã phải chịu đựng hàng thập niên lệnh trừng phạt do Mỹ dẫn đầu” – ông Schneider nhận định,
“Iran chắc chắn rất cần những tài sản này, nhưng xét đến lịch sử hỗn loạn của các lệnh trừng phạt và việc thiếu các chuyên gia phía Mỹ để đàm phán chi tiết, Iran tỏ ra hoài nghi” - ông Schneider nói, thêm rằng vẫn chưa rõ liệu Mỹ - ngay cả khi họ có trả lại những tài sản này - có đặt điều kiện về cách thức sử dụng chúng hay không.
Ông Jacob Lew, người từng giữ chức Bộ trưởng Tài chính dưới thời cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama, từng nói vào năm 2016 rằng Iran sẽ không thể tiếp cận tất cả tài sản bị đóng băng ở nước ngoài ngay cả khi tất cả các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ. Vào thời điểm đó, Iran đã đồng ý một thỏa thuận mang tính bước ngoặt với Mỹ và các quốc gia khác, giới hạn chương trình hạt nhân của mình để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.
Ông Lew đã nói với Quốc hội rằng trên thực tế, Iran chỉ có thể tiếp cận được khoảng một nửa số tài sản bị đóng băng của mình, vì phần còn lại đã được dành cho các khoản đầu tư đã hứa trước đó hoặc để trả nợ.
Hiện tại, yêu cầu chính của Tehran trong các cuộc đàm phán ngừng bắn là giải phóng ít nhất 6 tỉ USD tài sản bị đóng băng của mình ở Doha, như một biện pháp xây dựng lòng tin.
Tại sao việc giải tỏa tài sản bị đóng băng lại quan trọng đối với Iran?
Nền kinh tế Iran đang trong khủng hoảng, với hàng thập niên bị trừng phạt, xuất khẩu dầu mỏ bị hạn chế và khả năng thu hút đầu tư cũng như hiện đại hóa ngành công nghiệp và công nghệ của nước này bị cản trở.
Lạm phát gia tăng và giá trị đồng rial giảm mạnh đã dẫn đến các cuộc biểu tình quy mô lớn vào tháng 12 năm ngoái và tháng 1 năm nay, sau đó lan rộng thành một chiến dịch lớn hơn nhằm thách thức chính quyền cầm quyền. Hàng nghìn người đã thiệt mạng. Các quan chức Iran tuyên bố rằng "những kẻ khủng bố" được Mỹ và Israel tài trợ và trang bị vũ khí là thủ phạm gây ra các vụ giết người.
Giám đốc học thuật kiêm giảng viên chính trị quốc tế chuyên về Iran Roxane Farmanfarmaian tại Đại học Cambridge (Anh) nói với Al Jazeera rằng việc giải tỏa tài sản bị đóng băng của Iran sẽ có ý nghĩa rất quan trọng đối với nước này.
“Điều đó có nghĩa là họ có thể chuyển hồi nguồn vốn thu được bằng ngoại tệ từ việc bán dầu, chẳng hạn, trở lại nền kinh tế trong nước. Nó cũng sẽ giúp họ kiểm soát được sự biến động tiền tệ và do đó tránh được sự dễ bị tổn thương trước những biến động tiền tệ, ví dụ như những biến động đã gây ra các cuộc biểu tình tháng 12-2025” - bà Farmanfarmaian nói.
Bà Farmanfarmaian lưu ý rằng các ngành công nghiệp quan trọng, bao gồm các mỏ dầu, hệ thống cấp nước và lưới điện, đang đối mặt sự xuống cấp về cơ sở hạ tầng và sẽ được hưởng lợi từ việc nâng cấp nếu Iran được tiếp cận tự do với các tài sản của mình. Theo bà Farmanfarmaian, với các tài sản này, Iran có thể trả tiền cho các công ty nước ngoài và các ngành công nghiệp trong nước để bắt đầu cải thiện.
“Rõ ràng là Iran cũng sẽ phải tái thiết sau chiến tranh, và việc giải phóng được các nguồn lực sẽ ngay lập tức giúp quá trình đó diễn ra nhanh hơn và hiệu quả hơn. Việc tiếp cận được các khoản tiền bị đóng băng cũng sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cần thiết, cải thiện mối quan hệ của chính phủ với công chúng và bắt đầu quá trình lâu dài loại bỏ tham nhũng” – theo bà Farmanfarmaian.
Nhà khoa học chính trị Chris Featherstone tại Đại học York (Canada) nói với Al Jazeera rằng quyết định của Mỹ về việc có giải tỏa tài sản bị đóng băng của Iran hay không cũng sẽ đóng vai trò là một thông điệp ngoại giao quan trọng.
“Trên bình diện quốc tế, việc giải tỏa tài sản bị đóng băng có thể báo hiệu sự giảm bớt áp lực của Mỹ đối với nền kinh tế Iran. Điều này có thể tạo điều kiện cho sự tham gia nhiều hơn từ các bên quốc tế khác và các nước láng giềng trong khu vực, thúc đẩy thương mại và hội nhập. Tuy nhiên, với cách tiếp cận khó đoán của chính quyền ông Trump đối với chính trị quốc tế và cuộc chiến với Iran, điều này cũng có thể được hiểu là bằng chứng cho thấy các kẻ thù và cả các đồng minh của Mỹ khó dự đoán được bước đi tiếp theo của chính quyền ông Trump như thế nào” – ông Featherstone nhận định.
Hiểu thế nào về tài sản bị đóng băng?
Khi tiền, tài sản hoặc chứng khoán của một cá nhân, công ty hoặc ngân hàng trung ương của một quốc gia bị chính quyền của một quốc gia khác hoặc một tổ chức toàn cầu tạm thời giữ lại, đó được coi là tài sản bị đóng băng.
Điều này hạn chế khả năng chủ sở hữu bán các tài sản này do lệnh trừng phạt, lệnh của tòa án hoặc các lý do pháp lý khác.
Tài sản có thể bị đóng băng bởi tòa án, bởi một quốc gia khác, một tổ chức quốc tế hoặc một tổ chức ngân hàng. Về mặt chính thức, các quốc gia tuyên bố rằng họ đóng băng tài sản của một quốc gia hoặc công ty khác vì những cáo buộc về hoạt động tội phạm, rửa tiền hoặc vi phạm luật quốc tế. Tuy nhiên, những người chỉ trích cách làm này lại chỉ ra việc sử dụng nó một cách có chọn lọc để nhắm vào các đối thủ. Một số quốc gia có tài sản bị các chính phủ nước ngoài đóng băng ngoài Iran còn có Nga, Triều Tiên, Libya, Venezuela và Cuba.
