Truyền thông Mỹ như đài CNN, đài NBC News, tờ The Hill,... đưa tin một cuộc tấn công bằng tên lửa của Iran vào Căn cứ Không quân Prince Sultan (Saudi Arabia) cuối tuần trước đã phá hủy một máy bay E-3 Sentry của Không quân Mỹ. Đây là loại máy bay cảnh báo sớm và kiểm soát quan trọng, được ví như “mắt thần” của không quân Mỹ.
Trước đó, CNN đưa tin rằng một cuộc tấn công vào căn cứ không quân đã khiến ít nhất 10 binh sĩ Mỹ bị thương. Không có trường hợp tử vong nào được báo cáo. Một máy bay tiếp nhiên liệu của Không quân Mỹ cũng bị hư hại, theo các nguồn tin cho biết.
Việc chiếc máy bay E-3 Sentry do Boeing sản xuất, có giá khoảng 300 triệu USD, bị tấn công đánh dấu lần đầu tiên một máy bay loại này bị phá hủy trong chiến đấu. Hình ảnh chiếc máy bay nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, cho thấy cho thấy phần đuôi bị gãy rời và mái radar xoay đặc trưng của nó – một bộ phận quan trọng của hệ thống cảnh báo và kiểm soát trên không (AWACS) – nằm trên mặt đất tại căn cứ.
Tầm quan trọng của máy bay E-3
Các nhà phân tích cho rằng việc máy bay E-3 Sentry của Không quân Mỹ bị phá hủy có thể làm suy yếu khả năng phát hiện các mối đe dọa Iran từ xa.
Nhà phân tích quân sự cũng là cựu đại tá Không quân Mỹ Cedric Leighton cho biết việc mất AWACS là “một đòn giáng mạnh vào khả năng giám sát của Mỹ.
“Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng điều khiển máy bay chiến đấu, hướng dẫn các máy bay này đến mục tiêu hoặc bảo vệ trước các cuộc tấn công của máy bay và hệ thống tên lửa đối phương” - ông Leighton nói.
AWACS giúp giám sát trên không một diện tích rộng tới 310.800 km² từ mặt đất lên tầng bình lưu và đã là thành phần quan trọng của lực lượng chiến đấu Mỹ trong nhiều thập niên. Đội bay 17 chiếc E-3 và kinh nghiệm sử dụng nhiều năm được các nhà phân tích xem là lợi thế lớn của Mỹ.
Máy bay E-3 là một trung tâm chỉ huy trên không mạnh mẽ, đồng thời cũng là một nền tảng giám sát, có thể theo dõi khoảng 600 mục tiêu cùng một lúc, từ các máy bay, tên lửa, máy bay không người lái cỡ lớn, thậm chí cả xe tăng trên chiến trường.
Nhân viên trên máy bay E-3 có thể truyền thông tin đó xuống cho các chỉ huy tại chiến trường, cho các tàu chiến trên biển hoặc về Lầu Năm Góc trong thời gian thực. Trong khi đó, các nhân viên điều khiển trên AWACS có thể điều khiển tiêm kích đánh chặn các mối đe dọa đang tới hoặc điều máy bay tấn công hỗ trợ quân trên mặt đất đang chịu hỏa lực.
Một báo cáo tháng này từ Trung tâm An ninh Mỹ Mới gọi AWACS là “tiền vệ” trên chiến trường, “cung cấp một cách nhanh nhẹn khả năng nhận thức tình huống quan trọng và sự phối hợp thời gian thực, biến các chuyến xuất kích riêng lẻ thành lực lượng thống trị”. Báo cáo gọi AWACS là “một tài sản không thể thiếu đối với các hoạt động quân sự của Mỹ hiện nay và trong tương lai gần”.
Ông Peter Layton - cựu sĩ quan Không quân Hoàng gia Úc và nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Châu Á Griffith - cho biết radar trên không giúp làm giảm đáng kể thời gian phát hiện mối đe dọa. Trong cuộc xung đột hiện tại, một chiếc E-3 có thể phát hiện máy bay không người lái Shahed của Iran được phóng đi cách đó 322 km và sớm hơn khoảng 85 phút so với radar đặt trên mặt đất.
Vì tính cơ động, AWACS có thể nhanh chóng di chuyển đến các khu vực khủng hoảng mới và trở thành mục tiêu khó nhắm trúng hơn đối với đối phương so với các radar cố định đặt trên mặt đất.
Thấy gì từ vụ tấn công?
Vụ việc trên khiến các nhà phân tích đặt câu hỏi tại sao Mỹ lại để máy bay E-3 trở nên dễ bị tấn công bởi Iran.
“Các biện pháp đặc biệt thường được thực hiện để bảo vệ máy bay này khỏi hỏa lực của kẻ thù trong khi đang bay. Đôi khi nó được máy bay chiến đấu hộ tống và không bao giờ được phép bay qua lãnh thổ thù địch để đảm bảo an toàn” - ông Leighton nói.
Ông Leighton gọi việc máy bay E-3 bị phá huỷ trên mặt đất là “một sự vi phạm nghiêm trọng các nỗ lực bảo vệ lực lượng của chúng ta”. Ông cũng cho rằng cuộc tấn công có thể cho thấy Iran đang nhận được sự trợ giúp trong việc nhắm mục tiêu vào các tài sản quan trọng của Mỹ.
Trong khi đó, bà Kelly Grieco - chuyên gia tại Trung tâm Stimson - viết trên mạng xã hội X rằng vụ tấn công cho thấy Iran đang lựa chọn mục tiêu cụ thể, nhắm vào những mục tiêu có giá trị cao của Mỹ. Bà chỉ ra các vụ tấn công vào cơ sở hạ tầng radar và thông tin liên lạc vệ tinh tại các căn cứ khác của Mỹ trong khu vực kể từ khi chiến tranh bắt đầu.
“Iran đang nhắm vào các hệ thống radar phát hiện mối đe dọa, các máy bay tiếp nhiên liệu giúp máy bay phản lực hoạt động, và các AWACS chỉ huy trận chiến. Đó là một chiến dịch phản công trên không. Được điều chỉnh phù hợp với khả năng thực tế của Iran. Và thiệt hại là có thật” - bà Grieco viết.
Ông Andreas Krieg - giảng viên cao cấp tại Trường Nghiên cứu An ninh thuộc Đại học King’s College London - cho rằng Iran đang dần dần phá hủy mạng lưới hệ thống cảnh báo sớm mà Mỹ đã xây dựng trong nhiều thập kỷ ở Trung Đông. Ông Krieg nói rằng Mỹ lẽ ra phải lường trước được cuộc tấn công như vậy và “lẽ ra phải chuẩn bị tốt hơn cho một cuộc chiến kéo dài”, đặc biệt là “chiến đấu từ các căn cứ cố định, nhất là ở một chiến trường nơi phía bên kia sở hữu số lượng lớn tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và máy bay không người lái tấn công một chiều”.
Các nhà phân tích cũng lưu ý quy mô và số năm phục vụ của đội máy bay E-3 cũng như áp lực từ hoạt động ở Trung Đông.
Theo danh mục Lực lượng Không quân Thế giới năm 2026 của FlightGlobal.com, E-3 hiện đang có số lượng hạn chế trong biên chế Không quân Mỹ, chỉ có 17 chiếc vào đầu năm nay. Số lượng AWACS này còn ít hơn cả oanh tạc cơ B-2 (20 chiếc).
Phi đội E-3 cũng đã cũ. Chiếc đầu tiên gia nhập đội bay năm 1978 và số lượng đã giảm từ 32 chiếc năm 2015. Ngoài Mỹ, Saudi Arabia, Pháp và Chile cũng vận hành máy bay E-3, và NATO có lực lượng chung gồm 14 chiếc.
Không quân Mỹ đang xem xét các phương án thay thế cho phi đội đã lỗi thời, nhưng Lầu Năm Góc vẫn chưa quyết định được loại máy bay nào mặc dù một số nguyên mẫu đang được phát triển.
Hải quân Mỹ vận hành một loại máy bay cảnh báo và kiểm soát trên không tương tự nhưng nhỏ hơn nhiều, đó là E-2 Hawkeye, có thể cất cánh từ tàu sân bay và được sử dụng để giám sát không gian tác chiến của các nhóm tác chiến tàu sân bay.
