Động thái này không chỉ đẩy thương mại toàn cầu vào một vòng xoáy bất định mới mà còn buộc các nền kinh tế định hướng xuất khẩu như Việt Nam phải tái định hình chiến lược một cách linh hoạt để tồn tại và bứt phá.
Phản ứng trái chiều từ diễn biến mới
Trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump chính thức áp mức thuế quan 15% lên toàn bộ hàng hóa nhập khẩu, trong khi nhiều thị trường đang rơi vào trạng thái lo ngại, thì một số doanh nghiệp xuất khẩu hàng đầu tại Việt Nam lại đang nhìn thấy một kịch bản gồm cả thách thức lẫn tích cực.
Theo đó, thay vì coi đây là một rào cản, hoang mang lo sợ, các nhà điều hành doanh nghiệp cho rằng mức thuế cào bằng toàn cầu đang vô tình xóa bỏ những đặc quyền về thuế mà một số đối thủ cạnh tranh từng sở hữu, đưa tất cả về cùng một vạch xuất phát. Khi chênh lệch thuế quan không còn là vũ khí để cạnh tranh về giá, cuộc chơi giờ đây quay trở lại với những giá trị cốt lõi: sản phẩm chất lượng hơn và tối ưu hóa chi phí sản xuất tốt hơn sẽ chiếm lĩnh thị phần.
"Trong khi đó nhiều doanh nghiệp cho rằng với phán quyết của tòa án giúp loại bỏ gánh nặng thuế trước đó", ông Trần Đình Phương, chuyên gia tài chính đánh giá.
Tuy nhiên, theo ông Phương, sự xuất hiện ngay lập tức của mức thuế 15% mới lại đang gây ra một làn sóng bất ổn khác trên thị trường toàn cầu. Hiện tại thế giới đang đối mặt với hàng loạt câu hỏi hóc búa về việc điều gì sẽ xảy ra với các thỏa thuận song phương đã được ký kết dựa trên mức thuế cũ sau nhiều tháng đàm phán kéo dài.
Bên cạnh đó là vấn đề hoàn tiền cho các doanh nghiệp đã nộp hàng tỉ USD tiền thuế sẽ được thực hiện như thế nào khi Tòa án Tối cao Mỹ hoàn toàn giữ im lặng, còn ông Trump lại ám chỉ rằng quá trình này có thể kéo dài rất lâu.
Ngoài ra, việc giới hạn 150 ngày của mức thuế mới cũng gây ra lo ngại về kịch bản tiếp theo sau khi thời hạn này kết thúc, bởi vì chính quyền của ông Trump vẫn tìm những cơ sở pháp lý khác để duy trì chính sách bảo hộ.
Trong bối cảnh hiện nay, đa dạng hóa thị trường và nâng vị thế doanh nghiệp trong chuỗi giá trị là yêu cầu then chốt- Ảnh: Quang Huy
Tiến sĩ Hồ Quốc Tuấn, Đại học Bristol (Anh) cho biết, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã viện dẫn Section 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, một điều khoản từ những năm 1970 chưa từng được sử dụng trước đây. Tuy nhiên, việc áp dụng công cụ này rất có thể sẽ dẫn đến những tranh chấp pháp lý gay gắt, bởi quy định yêu cầu chính quyền phải chứng minh được tình trạng thâm hụt cán cân thanh toán ở mức lớn và nghiêm trọng.
Về mặt kỹ thuật, ông Trump có thể đang gặp phải hai rào cản lớn trong việc duy trì chiến lược này. Thứ nhất, ông không có nhiều biện pháp khả thi để đẩy thuế suất lên cao hơn nữa. Thứ hai, ông phải tìm cách bảo vệ và gia hạn được mức thuế suất này sau thời hạn 150 ngày theo luật định. Mặc dù việc đàm phán có thể diễn ra thuận lợi với một số quốc gia riêng lẻ, nhưng việc áp đặt lên quy mô toàn cầu vẫn là một dấu hỏi lớn.
Tuy vậy, ông Trump cũng khởi động các hành động theo Section 301, điều khoản cho phép áp thuế không giới hạn để đáp trả sự phân biệt đối xử đối với doanh nghiệp Mỹ trong khi chờ kết quả điều tra.
Như vậy, điều duy nhất có thể khẳng định chắc chắn sau phán quyết của Tòa án Tối cao là sự bất định đối với thương mại toàn cầu đã tăng lên đáng kể, khi các đòn bẩy pháp lý vẫn đang được tận dụng triệt để.
Đồng USD và vàng bước vào biến động trái chiều
Các nhà phân tích dự đoán thế giới sẽ phải đối mặt với nhiều biến động trong hoạt động kinh tế, thương mại khi ông Trump nỗ lực tìm kiếm các phương thức khác để thay thế các loại thuế quan toàn cầu.
Giới đầu tư đã từng cho rằng thuế quan sẽ đẩy giá đồng USD lên cao. Song, xuyên suốt năm 2025, chỉ số đồng USD đã giảm hơn 9% do thị trường tập trung vào kỳ vọng cắt giảm lãi suất, lo ngại về thâm hụt tài khóa và sự thay đổi chính sách đột ngột.
Theo ông Phương, đồng USD đã đồng loạt sụt giảm trong phiên giao dịch thứ Hai (23-2) khi các nhà đầu tư kỳ vọng phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ về việc bác bỏ phần lớn các loại thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ hỗ trợ tăng trưởng toàn cầu. Việc đồng USD sụt giảm trên thị trường quốc tế có thể giúp giảm bớt áp lực tỉ giá lên tiền đồng trong ngắn hạn. Có điều mức thuế 15% mới và sự không chắc chắn trong chính sách vẫn là những cơn gió ngược mà các doanh nghiệp xuất khẩu cần đặc biệt lưu tâm.
Các chuyên gia Ngân hàng Goldman Sachs nhận định sự sụt giảm trên diện rộng của đồng USD phản ánh sự bất ổn chính sách mà phán quyết của tòa án mang lại. Đây là một kênh quan trọng tác động đến hoạt động của nhà đầu tư và doanh nghiệp.
PGS.TS Võ Đình Trí, Trường IPAG Business School Paris (Pháp) cho biết, hiện giá vàng thế giới tiếp tục bật tăng lên trên mức 5.000 USD. Điều này cho thấy giá vàng không hề suy yếu, thậm chí còn thiết lập các đỉnh cao mới ngay cả khi phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ dường như vô hiệu hóa các đợt áp thuế cũ, là một minh chứng rõ nét cho thấy giới đầu tư quốc tế đang dự báo về sự bất ổn, biến động trong tương lai.
Xây dựng nội lực
Ở góc nhìn khác, các chuyên gia Công ty chứng khoán KBSV đánh giá biến động thuế quan sẽ ảnh hưởng mô hình tăng trưởng truyền thống Việt Nam, khi nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và xuất khẩu. Bối cảnh này nhấn mạnh tính cấp thiết của việc tái định hướng chiến lược tăng trưởng theo chiều sâu.
Chính phủ Việt Nam đã đưa ra chiến lược “Đổi mới 2.0”, lấy khu vực kinh tế nội địa làm trọng tâm phát triển nhằm giảm thiểu mức độ phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài, nâng cao năng suất lao động khu vực trong nước và từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao vào năm 2045.
Trong khuôn khổ đó, Nghị quyết 68 và Nghị quyết 79 được xem là những bước đệm mang tính then chốt của Đổi mới 2.0, xác lập hai trụ cột cốt lõi trong mô hình tăng trưởng mới của Chính phủ Việt Nam.
"Đổi mới 2.0 sẽ là bước nền tảng quan trọng để nâng cao năng suất của khu vực trong nước. Đồng thời, chiến lược này từng bước khắc phục những hạn chế của mô hình tăng trưởng cũ, với trọng tâm là khai thác hiệu quả hơn các hiệu ứng liên kết và lan tỏa từ khu vực FDI nhằm thúc đẩy chuyển giao công nghệ và tri thức cho khu vực trong nước, qua đó nâng cao vị thế của doanh nghiệp nội địa trong nền kinh tế Việt Nam và chuỗi cung ứng toàn cầu", các chuyên gia KBSV nhận định.
Theo các chuyên gia, dù bản đồ thuế quan thế giới đang bị vẽ lại đầy biến động, Việt Nam vẫn duy trì được sức hút đối với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Lợi thế này không chỉ đến từ chi phí lao động cạnh tranh hay vị trí địa lý chiến lược, mà còn từ mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đã dày công xây dựng.
Tuy nhiên, để không chỉ tồn tại mà còn bứt phá trước những cơn gió ngược toàn cầu, Việt Nam cần thực hiện những bước chuyển mình mang tính bước ngoặt. Thay vì dựa vào tài nguyên hay nhân công giá rẻ, trọng tâm chuyển dịch phải là nâng cao năng suất lao động và làm chủ công nghệ lõi.
Đa dạng hóa thị trường và nâng vị thế doanh nghiệp trong chuỗi giá trị là yêu cầu then chốt. Giảm phụ thuộc vào một số thị trường hoặc ngành hàng, khuyến khích doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào các khâu tạo giá trị cao như thiết kế, marketing, dịch vụ sau bán hàng sẽ giúp tăng khả năng giữ lại giá trị trong nước và giảm rủi ro trước các cú sốc bên ngoài.
Đặc biệt trước diễn biến mới, các công ty Việt Nam cần chủ động xây dựng nhiều kịch bản ứng phó, từ kế hoạch thu mua nguyên liệu đến ký kết hợp đồng. Song song đó, phải củng cố nội lực, lấy thị trường trong nước hơn 100 triệu dân làm điểm tựa tăng trưởng.
Về dài hạn, Việt Nam cần đẩy mạnh chuyển đổi xanh, đổi mới công nghệ và tăng tốc khoa học – công nghệ, chuyển đổi số để nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước biến động toàn cầu.
Trong thế giới đầu tư đầy biến động hiện nay, đặc biệt là trước những cú sốc về thuế quan và lạm phát, nhà đầu tư chỉ nên phân bổ từ 5% đến 15% vào vàng. Vàng đóng vai trò là vùng đệm giúp tổng tài sản không bị xói mòn quá mức.
PGS.TS Võ Đình Trí, Trường IPAG Business School Paris
