Mục tiêu phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn 2026 - 2030 là một khát vọng lớn, đòi hỏi nền kinh tế phải có những động lực bứt phá mạnh mẽ.
Tuy nhiên, tại văn bản "Góp ý Đề xuất hoàn thiện thể chế, pháp luật nhằm thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng 2 con số" mà Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) gửi tới Bộ Tư pháp, chìa khóa để hiện thực hóa tham vọng này không nằm ở việc ban hành thêm thật nhiều quy định, mà nằm ở chất lượng, tính ổn định và hiệu quả thực thi của hệ thống pháp luật hiện hành.
Thay đổi pháp luật cần thời gian chuyển tiếp từ 12-24 tháng
Văn bản của VCCI nêu rõ thông điệp cốt lõi, doanh nghiệp không cần thêm nhiều luật mới, doanh nghiệp cần những luật rõ ràng, ổn định, được thực thi thống nhất và dự đoán được.
Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng đột phá, VCCI đề xuất một loạt các giải pháp cải cách mang tính hành động cao, tập trung vào các trụ cột chính. Một là giải quyết tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa các luật từ góc nhìn thực tiễn kinh doanh.
Bởi, một doanh nghiệp sản xuất công nghiệp hiện phải tuân thủ đồng thời quy định của hàng chục luật. Vấn đề không phải từng luật riêng lẻ, mà nằm tại giao điểm giữa các luật, nơi phát sinh mâu thuẫn, chồng chéo và gây tốn kém nhất cho doanh nghiệp.
Ví dụ, để triển khai một dự án đầu tư, doanh nghiệp phải thực hiện các thủ tục theo Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Bảo vệ môi trường, các luật về thuế… nhiều thủ tục này thường yêu cầu lẫn nhau làm điều kiện tiên quyết, tạo thành vòng lặp thủ tục mà doanh nghiệp không biết bắt đầu từ đâu.
VCCI kiến nghị Bộ Tư pháp chủ trì rà soát hệ thống pháp luật theo chuỗi hoạt động kinh doanh (từ thành lập, đầu tư, xây dựng, sản xuất, xuất nhập khẩu đến giải thể) thay vì rà soát theo từng luật riêng lẻ.
"Chỉ khi đặt mình vào vị trí của người phải tuân thủ, cơ quan quản lý mới nhận diện được đầy đủ các điểm nghẽn, chồng chéo mà doanh nghiệp đang gánh chịu hàng ngày", VCCI nhấn mạnh.
Hai là bảo đảm tính ổn định và dự đoán được của pháp luật kinh doanh. VCCI kiến nghị quy định thời gian chuyển tiếp tối thiểu từ 12 đến 24 tháng đối với các thay đổi pháp luật ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh, trừ trường hợp khẩn cấp.
Với các dự án đầu tư lớn, dài hạn, cần áp dụng điều khoản ổn định đầu tư, cam kết không áp dụng hồi tố các thay đổi bất lợi về thuế, ưu đãi đầu tư trong thời hạn nhất định.
Ba là chuyển thực chất từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Bởi lẽ, chủ trương chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đã được nêu nhiều năm, nhưng trên thực tế, nhiều ngành vẫn duy trì cơ chế “xin - cho” dưới các hình thức khác nhau: giấy phép con, chứng nhận đủ điều kiện, ý kiến chấp thuận, văn bản xác nhận.
"Tên gọi thay đổi nhưng bản chất tiền kiểm vẫn còn. Khi chuyển sang hậu kiểm, năng lực thanh tra, kiểm tra chưa theo kịp, dẫn đến tình trạng hoặc buông lỏng hoàn toàn, hoặc thanh tra kiểm tra chồng chéo, gây phiền hà cho doanh nghiệp", VCCI nêu.
Từ đó, VCCI kiến nghị tiến hành tổng rà soát thực chất tất cả các loại giấy phép, điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính còn tồn tại. Trong đó đánh giá từng loại xem có thực sự cần thiết không, có thể thay thế bằng hậu kiểm không, và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp là bao nhiêu.
Cơ quan này cũng cùng đề nghị nghiên cứu áp dụng nguyên tắc “one-in, one-out” – mỗi điều kiện kinh doanh mới phải đi kèm bãi bỏ ít nhất một điều kiện cũ tương đương về gánh nặng tuân thủ.
Song song với đó, cần xây dựng năng lực hậu kiểm dựa trên rủi ro, tập trung thanh tra vào lĩnh vực và doanh nghiệp có rủi ro cao thay vì thanh tra đại trà, đồng thời ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ phân loại rủi ro.
Thành lập tòa chuyên trách thương mại tại Hà Nội, TP.HCM
Bốn là cải cách thực chất cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại. Hiện, theo VCCI, thời gian giải quyết tranh chấp thương mại tại tòa án Việt Nam còn kéo dài, năng lực xét xử các vụ việc thương mại phức tạp còn hạn chế, cơ chế thi hành án dân sự chưa hiệu quả.
Đặc biệt, cơ chế phá sản gần như không vận hành trên thực tế (năm 2025 chỉ có 244 vụ phá sản được giải quyết, con số quá nhỏ so với gần 1,1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động). Khi doanh nghiệp thất bại không thể rút lui khỏi thị trường một cách có trật tự, nguồn lực bị ghim chặt trong các hoạt động kém hiệu quả, ảnh hưởng trực tiếp đến động lực tăng trưởng chung.
Ở đây, VCCI kiến nghị đặt mục tiêu cụ thể rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp thương mại xuống ngang mức trung bình ASEAN-4 (Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia) trước năm 2030.
Cùng đó, VCCI đề nghị nghiên cứu thành lập tòa chuyên trách thương mại tại các trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Hải Phòng với thẩm phán được đào tạo chuyên sâu về thương mại, tài chính, sở hữu trí tuệ.
Bên cạnh đó, cần phát triển mạnh trọng tài thương mại và hòa giải thương mại, đặc biệt quan trọng trong bối cảnh xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, đồng thời, cơ chế phá sản cần được cải cách thực chất theo hướng đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian.
Địa phương không được ban hành quy định tạo ra rào cản
Ngoài ra, theo VCCI, doanh nghiệp hoạt động đa tỉnh thành đang gặp tình trạng cùng một quy định pháp luật nhưng mỗi tỉnh hiểu và áp dụng một khác, đặc biệt trong các lĩnh vực đất đai, xây dựng, môi trường, thuế, phòng cháy chữa cháy.
"Điều này tạo ra chi phí tuân thủ rất lớn và gây bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp hoạt động ở các địa phương khác nhau, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ phân mảnh thị trường nội địa", văn bản nêu rõ.
Do đó, VCCI kiến nghị bổ sung nguyên tắc “thống nhất thị trường quốc gia”. Theo đó chính quyền địa phương không được ban hành quy định tạo ra rào cản với lưu thông hàng hóa, dịch vụ, lao động, vốn giữa các địa phương.
Bộ Tư pháp cần tăng cường kiểm tra, rà soát văn bản quy phạm pháp luật của địa phương có ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh, với thẩm quyền kiến nghị đình chỉ, bãi bỏ nhanh các quy định trái với pháp luật trung ương hoặc gây cản trở hoạt động kinh doanh.
Đồng thời, VCCI đề nghị xây dựng cơ sở dữ liệu công khai về cách áp dụng pháp luật của từng địa phương trong các lĩnh vực trọng yếu để doanh nghiệp có thể tra cứu và so sánh.
