Hai tháng kể từ khi Mỹ và Israel khởi xướng các cuộc không kích nhằm vào Iran, chiến sự Trung Đông hiện rơi vào thế giằng co đầy tốn kém, theo tờ South China Morning Post.
Cục diện hiện tại
Giao tranh hiện tạm lắng nhờ một lệnh ngừng bắn mong manh do Pakistan làm trung gian. Tuy nhiên, eo biển Hormuz vẫn trong tình trạng bị phong tỏa, các cuộc đàm phán trực tiếp đã đổ vỡ và chưa bên nào cho thấy dấu hiệu nhượng bộ.
Cuối tuần qua, phái đoàn ngoại giao Washington đã hủy kế hoạch đến thủ đô Islamabad (Pakistan) để tiếp tục đàm phán, ngay sau khi Tehran tuyên bố sẽ không tham gia đối thoại cho đến khi Hải quân Mỹ chấm dứt việc phong tỏa các cảng của Iran.
Về tình hình ngoại giao, Ngoại trưởng Iran - ông Abbas Araghchi những ngày gần đây đã có chuyến công du Oman, Pakistan, Nga và điện đàm nhiều nước khác như Qatar, Trung Quốc,... để “thảo luận các nỗ lực nhằm đạt được hòa bình và tăng cường an ninh, ổn định trong khu vực”, theo hãng tin Al Jazeera.
Trong khi đó, truyền thông Ả Rập và phương Tây gần đây cũng râm ran thông tin Iran đã gửi một đề xuất hòa bình mới đến Mỹ thông qua Pakistan. Theo đề xuất, Tehran kêu gọi mở lại eo biển Hormuz, chấm dứt xung đột, đồng thời hoãn các cuộc đàm phán hạt nhân sang giai đoạn sau. Đây có lẽ “đề nghị tốt hơn từ Iran” mà ông Trump trước đó từng nhắc tới.
Tuy nhiên, đài CNN ngày 27-4 dẫn 2 nguồn thạo tin cho biết sau khi thảo luận cùng các quan chức chính quyền, có vẻ nhà lãnh đạo Mỹ đang phát tín hiệu “khó chấp nhận đề xuất mới nhất của Iran”.
Các con số phơi bày mức độ tàn khốc của xung đột: 3.375 người chết tại Iran, 2.294 ở Lebanon, khoảng 30 người tại vùng Vịnh; Mỹ mất 13 binh sĩ, còn Israel ghi nhận 35 người chết.
Theo các nguồn tin, việc mở lại eo biển Hormuz mà không giải quyết các câu hỏi liên quan hoạt động làm giàu uranium hay kho dự trữ uranium đã làm giàu của Iran có thể khiến Washington mất đi một đòn bẩy quan trọng trong đàm phán.
Hiện vẫn chưa rõ bước đi tiếp theo của ông Trump. Giới chức Mỹ cho biết họ vẫn lo ngại về những chia rẽ bên trong bộ máy lãnh đạo Iran, đồng thời chưa xác định rõ ai là người nắm quyền quyết định cuối cùng đối với một thỏa thuận tiềm năng.
Thời gian kéo dài của cuộc xung đột sẽ phụ thuộc vào sự tính toán của Mỹ, Israel và Iran. Những động thái từ các quốc gia vùng Vịnh và cộng đồng quốc tế nói chung cũng có thể là những biến số then chốt.
Câu hỏi về triển vọng và “thế thượng phong”
Giới phân tích nhận định cả 2 bên hiện đều đang tìm kiếm lối thoát, dù cả Tehran lẫn Washington đều tin rằng mình vẫn đang nắm giữ sức mạnh áp đảo để định đoạt kết cục của cuộc chiến.
Ông Ngưu Tân Xuân - Phó Hiệu trưởng ĐH Ninh Hạ (Trung Quốc) đồng thời là một chuyên gia về Trung Đông cho rằng tình thế bế tắc này bắt nguồn từ sự tự tin thái quá của cả hai phía.
“Cả Mỹ và Iran đều tin rằng họ đang nắm thế thượng phong” - ông nhận định tại một sự kiện của Diễn đàn Toàn cầu hóa và Trung Quốc ở Bắc Kinh vào ngày 26-4. Mỹ sở hữu ưu thế vượt trội về quân sự nhưng vẫn chưa đạt được các mục tiêu cốt lõi: tiêu diệt năng lực hạt nhân và sức mạnh quân sự của Iran.
Về phía Iran, dù phải chịu tổn thất nặng nề, quốc gia này vẫn cho thấy sức chống chịu bền bỉ. “Chính quyền vẫn tồn tại, quân đội vẫn tồn tại, do đó Iran tin rằng thời gian đang ủng hộ họ” - ông Ngưu chia sẻ, đồng thời lưu ý việc Tehran đã thiết lập các điều kiện đàm phán một cách khá hiệu quả trong những tuần gần đây.
Bất chấp sự tự tin từ các bên, nhà phân tích quân sự Nghê Nhạc Hùng tại Thượng Hải nhấn mạnh rằng cả Mỹ và Iran đều đang mắc phải những điểm yếu mang tính cấu trúc, hệ quả tất yếu sẽ đẩy họ đến việc phải tìm kiếm lối thoát khỏi cuộc xung đột. Ông lập luận rằng điểm yếu của Mỹ là sự dè dặt trong việc triển khai toàn bộ công cụ để thay đổi quyền lực tại Iran, bởi Washington muốn tránh bị sa lầy ở khu vực.
Ngược lại, "tử huyệt" của Tehran là việc phải hứng chịu áp lực khổng lồ về cả quân sự lẫn kinh tế từ Mỹ, đe dọa làm tê liệt nhà nước và xã hội Iran. Chuyên gia Nghê cho rằng nếu Mỹ duy trì sức ép này, ngay cả khi không nỗ lực thay đổi quyền lực, Tehran cuối cùng cũng sẽ phải đưa ra những nhượng bộ đáng kể.
Ông mô tả việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz là một sai lầm tính toán “rơi đúng vào ý đồ của Washington”. Động thái này cho phép Mỹ bóp nghẹt huyết mạch kinh tế sống còn của Iran, tự định vị bản thân là người bảo vệ nền kinh tế toàn cầu, đồng thời đổ lỗi cho Tehran về những thiệt hại đã xảy ra.
“Các cuộc đàm phán chắc chắn sẽ được nối lại, dù có thể gặp nhiều trắc trở, và việc phá vỡ thế bế tắc hiện nay có thể cần đến những đợt giao tranh mới. Quyền chủ động đang nằm trong tay nước Mỹ. Việc buộc Iran giao nộp uranium làm giàu và từ bỏ chương trình hạt nhân là mục tiêu mà Mỹ và Israel sẽ không bao giờ từ bỏ” - ông Nghê đánh giá.
Ở chiều ngược lại, bà Văn Tinh, nghiên cứu viên tại Trung tâm Chiến lược và An ninh Quốc tế thuộc ĐH Thanh Hoa (Trung Quốc), lại cho rằng các động thái hiện tại có thể đang mang lại lợi thế cho Tehran.
Bà Văn mô tả tình hình hiện nay là một "cuộc xung đột lạnh" mang tính chất chiến tranh cường độ thấp, bao gồm các va chạm trên biển và đối đầu kinh tế. Bà cũng lưu ý rằng lợi thế vị trí địa lý giáp ranh eo biển Hormuz cho phép Iran duy trì sức ảnh hưởng với chi phí tương đối thấp.
“Các quân bài đang nằm trong tay Iran” - bà nhận định.
Bà Văn cảnh báo tình hình vẫn chực chờ bùng nổ, nhưng rủi ro thực sự quá cao nếu cứ tiếp tục duy trì thế bế tắc, khi hệ lụy của nó đang lan rộng từ giá dầu mỏ cho đến các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trở lại với chuyên gia Nghê từ ĐH Ninh Hạ, ông tỏ ra lạc quan về một bước đột phá trong thời gian ngắn sắp tới.
Ông dự đoán sẽ có một “thỏa thuận cục bộ, có giới hạn” trong những tuần hoặc tháng tới. Thỏa thuận này có thể bao gồm một hiệp ước kéo dài 10 năm nhằm giữ cho eo biển Hormuz được lưu thông và một thỏa thuận hạt nhân tương tự như bản hiệp định với Iran hồi năm 2015.
Ông Nghê nhận định nhiều khả năng Mỹ sẽ "đánh vào Iran rồi nhanh chóng rút lui", sau đó giao phó lại quá trình giải quyết hậu quả cho các đối tác trong khu vực như Israel và các quốc gia vùng Vịnh.
Đồng hồ đếm ngược ở Quốc hội Mỹ
Tổng thống Donald Trump hiện đang phải đối mặt thời hạn chót đáng ngại ngay tại Quốc hội Mỹ, đó là rào cản 60 ngày theo Đạo luật Quyền hạn Chiến tranh năm 1973 liên quan các chiến dịch quân sự ở nước ngoài.
Được ban hành nhằm kiểm soát quyền lực của nhánh hành pháp, đạo luật quy định tổng thống phải thông báo cho Quốc hội trong vòng 48 giờ kể từ khi phát động tấn công. Quan trọng hơn, việc triển khai lực lượng vũ trang chỉ được phép kéo dài tối đa 60 ngày, trừ khi Quốc hội chính thức thông qua một nghị quyết chung để ủy quyền hoặc có lời tuyên chiến.
Khung thời gian này chỉ có thể được gia hạn một lần duy nhất thêm 30 ngày, với điều kiện tổng thống phải có văn bản xác nhận đây là "nhu cầu quân sự không thể tránh khỏi". Đối với chiến dịch tại Iran, hạn chót là ngày 1/5 và nó đang đến rất gần.
Bà Maryam Jamshidi, PGS Luật tại Trường Luật Colorado (Mỹ), lưu ý rằng trên thực tế, Quốc hội không có công cụ pháp lý rõ ràng để buộc tổng thống tuân thủ, và nhiều tổng thống Mỹ trước đây từng từ chối thực hiện yêu cầu này, cho rằng điều khoản đó là vi hiến.
