Cục diện căng thẳng giữa Mỹ và Iran vừa xuất hiện bước ngoặt mới khi Mỹ tuyên bố khép lại các hoạt động tấn công để chuyển sang trạng thái phòng thủ.
Bước chuyển của Mỹ
Ngày 5-5, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington và các đối tác đã nhất trí tạm dừng chiến dịch “Dự án Tự do” - hoạt động hộ tống và hỗ trợ tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz. Bước đi này mang tính chất ngắn hạn, nhằm tạo điều kiện thuận lợi để hoàn tất một thỏa thuận với Iran.
Trong tuyên bố đăng tải trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump tiết lộ quyết định trên được đưa ra theo đề nghị từ Pakistan và một số quốc gia khác, kết hợp với “thành công quân sự to lớn” mà Mỹ đã đạt được trong chiến dịch đối phó Iran.
Nhà lãnh đạo Mỹ đánh giá hai bên đã có “tiến triển đáng kể” hướng tới một thỏa thuận “hoàn chỉnh và cuối cùng”. Theo ông, “Dự án Tự do” sẽ tạm ngưng để kiểm chứng tính khả thi của việc ký kết thỏa thuận này, song lệnh phong tỏa hàng hải đối với Iran vẫn được duy trì toàn diện.
Trước đó cùng ngày, trả lời phỏng vấn đài CNN, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio xác nhận Washington đã hoàn tất các chiến dịch tấn công nhằm vào Tehran.
“Chiến dịch Epic Fury (tạm dịch Cơn thịnh nộ Dữ dội) đã kết thúc như tổng thống đã thông báo với Quốc hội. Chúng tôi đã hoàn thành giai đoạn đó rồi” - ông Rubio nói.
Ngoại trưởng Mỹ khẳng định Washington đã "đạt được các mục tiêu" của cuộc chiến. “Những người [Iran] đang phải đối mặt sự tàn phá thực sự, thảm khốc đối với nền kinh tế của họ” - ông Rubio nhấn mạnh, đồng thời lưu ý thêm rằng Tổng thống Trump vẫn ưu tiên giải pháp đàm phán để đạt được thỏa thuận với Tehran.
Ông Rubio cũng làm rõ định hướng hành động của quân đội Mỹ trong thời gian ngừng bắn. Theo đó, các hoạt động tiếp theo sẽ chỉ mang tính chất “phòng thủ”, diễn ra trong bối cảnh cuộc phong tỏa các cảng của Iran vẫn tiếp diễn và Washington vừa tuyên bố bắn hạ nhiều tàu Iran trong ngày 4-5.
“Đây không phải là một chiến dịch tấn công. Đây là một chiến dịch phòng thủ. Điều đó có nghĩa là rất đơn giản: Sẽ không có tiếng súng nào trừ khi chúng tôi bị bắn trước” - ông Rubio lưu ý.
Hiện chính phủ Iran chưa đưa ra phản hồi chính thức về những thông tin trên. Tuy nhiên, truyền thông nước này đã nhanh chóng đưa tin về động thái của Mỹ.
Hãng thông tấn ISNA của Iran nhận định ông Trump buộc phải hủy bỏ chiến dịch “sau những lập trường cứng rắn và cảnh báo từ Iran”. Trong khi đó, hãng tin Tasnim hoan nghênh động thái này, mô tả đây là dấu hiệu cho thấy “ông Trump xuống thang”.
Về bình diện ngoại giao, cũng trong ngày 5-5, Tổng thống Iran - ông Masoud Pezeshkian đã lên tiếng phản ứng trước việc Mỹ yêu cầu Tehran nhượng bộ trong đàm phán nếu không muốn đối mặt sức ép quân sự.
“Không ai có thể buộc chúng tôi đầu hàng” - ông Pezeshkian nói, đồng thời nhấn mạnh cộng đồng tín đồ Hồi giáo dòng Shiite “không thể bị khuất phục bằng vũ lực”.
Ngày 5-5, Iran triển khai cơ chế mới kiểm soát lưu thông qua eo biển Hormuz, yêu cầu các hãng vận tải phải xin giấy phép quá cảnh trước khi tàu đi vào khu vực. Các tàu được chấp thuận sẽ nhận thông báo qua email chính thức từ địa chỉ info@PGSA.ir, trong đó quy định rõ các quy tắc và điều kiện hành trình.
Khả năng sắp tới thế nào?
Theo CNN, việc ông Trump tạm dừng “Dự án Tự do” đang làm dấy lên hy vọng rằng các nỗ lực ngoại giao do Pakistan dẫn dắt nhằm chấm dứt xung đột vẫn còn cơ hội.
Việc Mỹ tạm dừng dự án này có thể là dấu hiệu cho thấy Washington và Tehran đang tìm cách khôi phục động lực ngoại giao, sau khi các cuộc đàm phán giữa hai bên rơi vào bế tắc hồi tháng trước.
Theo Biên tập viên ngoại giao quốc tế Nic Robertson của CNN, việc Mỹ giảm các hoạt động quân sự mang tính “tác chiến” quanh eo biển Hormuz có thể tạo điều kiện để các tiếng nói ôn hòa trong nội bộ Iran quay trở lại bàn đàm phán.
Nhìn rộng hơn, khi các cuộc đấu hỏa lực giữa lực lượng Mỹ và Iran tại eo biển hôm 4-5 không leo thang trở lại thành giai đoạn chiến tranh mới, điều đó cho thấy cả hai bên đều không muốn nối lại một cuộc đối đầu toàn diện.
Dù vậy, ý nghĩa thực sự của những diễn biến này vẫn cần thêm thời gian để kiểm chứng. Diễn biến tiếp theo có thể phụ thuộc vào việc liệu ông Trump và Iran có sẵn sàng đưa ra một lối thoát “giữ thể diện” cho nhau hay không.
Về diễn biến đàm phán, theo các thông tin hiện có, Mỹ và Iran đã duy trì một kênh đối thoại kéo dài nhiều tuần, trong đó Pakistan đóng vai trò trung gian chuyển tải thông điệp giữa hai bên, theo kênh Al Jazeera.
Dù các cuộc đàm phán trực tiếp tại thủ đô Islamabad (Pakistan) không đạt được thỏa thuận, tiến trình trao đổi này vẫn tiếp tục. Và hiện nay, theo diễn biến trong vài giờ gần đây, nỗ lực trao đổi dường như đã có một số tiến triển nhất định.
Về phía Mỹ, cách tiếp cận hiện nay được cho là nhằm duy trì “đòn bẩy quân sự tối đa”: việc phong tỏa các cảng của Iran vẫn được giữ nguyên, trong khi tạm dừng hoạt động hộ tống tàu thương mại qua eo biển, nhằm tạo điều kiện thúc đẩy đối thoại hướng tới một giải pháp ngoại giao.
Tuy nhiên, cả hai bên đều rất hạn chế tiết lộ về những điểm bế tắc cũng như các nội dung đã có tiến triển, khiến bức tranh đàm phán vẫn còn nhiều “khoảng mờ”.
Ngoại trưởng Iran đến Trung Quốc
Ngày 6-5, Ngoại trưởng Iran - ông Abbas Araghchi đã có chuyến thăm đầu tiên tới Trung Quốc kể từ khi chiến sự Trung Đông bùng phát, theo hãng thông tấn Tân Hoa Xã.
Vào sáng cùng ngày, ông Araghchi đã có cuộc hội đàm với Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị tại thủ đô Bắc Kinh.
Tính đến trưa 6-5, các bên chưa đưa ra bất kỳ thông tin nào liên quan cuộc hội đàm.
Theo Al Jazeera, thời điểm của chuyến thăm này diễn ra mang ý nghĩa đáng chú ý.
Theo đó, ông Araghchi đến Bắc Kinh chỉ vài ngày trước chuyến thăm dự kiến của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Trung Quốc. Ông Trump được cho là đang gây sức ép để Bắc Kinh làm nhiều hơn nhằm buộc Iran mở lại eo biển Hormuz.
