Các quốc gia dầu mỏ ở vùng Vịnh Ba Tư đã có những bước tiến lớn trong việc đa dạng hóa nền kinh tế trong những năm gần đây. Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra một điểm yếu mới, có thể nhận thấy trong cuộc xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran, đó là việc nhiều mục tiêu kinh tế chiến lược có thể dễ bị tấn công hơn khi xung đột nổ ra.
Kinh tế vùng Vịnh không còn phụ thuộc nhiều vào dầu khí
Bên cạnh khai thác dầu khí, vùng Vịnh từ lâu đã theo đuổi các ngành công nghiệp đòi hỏi nhiều năng lượng giá rẻ.
Điển hình, nhà máy nhôm Bahrain – nhà máy sản xuất khổng lồ bị tấn công vào cuối tháng 4 – có lịch sử từ những năm 1970. Hiện nay, các doanh nghiệp kim loại như vậy, cùng với các doanh nghiệp sản xuất phân bón và hóa chất, được các chính phủ vùng Vịnh quan tâm.
Xu hướng này được thúc đẩy mạnh mẽ nhờ vào các chiến lược quốc gia trong khu vực như Tầm nhìn 2030 của Saudi Arabia. Mục đích của chiến lược là nhằm tận dụng tối đa nguồn dầu mỏ và đa dạng hóa nền kinh tế ngoài dầu mỏ, bằng cách xây dựng các ngành công nghiệp bền vững trong tương lai, từ tài chính đến du lịch.
Những nỗ lực này đang được đẩy mạnh trong thời gian gần đây. Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) cũng từng cho biết hơn 70% tổng sản phẩm quốc nội của 6 nền kinh tế thành viên đến từ ngoài lĩnh vực dầu mỏ.
“Các quốc gia này đã nỗ lực phối hợp để đa dạng hóa nguồn thu nhập của họ. Họ không chỉ là những nền kinh tế dựa vào dầu khí” – ông Chris Lawson, nhà phân tích tại công ty phân tích kinh doanh CRU có trụ sở tại London (Anh), nói.
Sản xuất dầu khí vẫn là xương sống kinh tế của vùng Vịnh Ba Tư. Mặt khác, nguồn năng lượng giá rẻ dồi dào trong khu vực cũng đã thúc đẩy các quốc gia vùng Vịnh chuyển hướng mạnh mẽ sang một loạt các ngành công nghiệp và dịch vụ phi dầu mỏ. Và giống như dầu mỏ, các lĩnh vực này ở vùng Vịnh cũng có tầm ảnh hưởng toàn cầu.
Tuy nhiên, dù đã có nền kinh tế đa dạng, việc Iran kiểm soát chặt chẽ eo biển Hormuz trong thời gian vừa qua đã gây ra những xáo trộn kinh tế lớn cho vùng Vịnh.
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, xung đột làm chậm dòng chảy qua eo biển Hormuz xuống mức cực thấp, khiến hàng triệu thùng dầu bị mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư và "tạo ra sự gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ toàn cầu”. Tương tự, các lô hàng phân bón, nhôm, thép và khí heli cũng bị mắc kẹt.
Tuy nhiên, nhiều nhà đầu tư cho rằng thương mại vùng Vịnh Ba Tư bị thu hẹp càng lâu thì giá cả các mặt hàng như nhôm và phân bón càng có khả năng tăng cao, ảnh hưởng đến cả doanh nghiệp và người tiêu dùng các nước.
“Không tính nhập khẩu năng lượng, Mỹ đã nhập khẩu khoảng 8,5 tỉ USD hàng hóa từ các quốc gia vùng Vịnh vào năm 2025” - theo ông William George, giám đốc nghiên cứu của công ty xuất nhập khẩu ImportGenius có trụ sở tại bang Arizona (Mỹ).
“Khi nói về Trung Đông, mọi người thường nghĩ ngay đến dầu mỏ. Tôi không nghĩ [mọi người] nhận ra số lượng nhà máy thép [Trung Đông] và các ngành công nghiệp khác đang phục vụ thị trường” – nhà giao dịch kim loại Landrum Hughes nói.
Tác động lớn từ cuộc chiến
Trước khi bước vào giai đoạn ngừng bắn, cuộc xung đột ở Trung Đông đã tác động lớn đến kinh tế khu vực khi nhiều nhà máy sản xuất nhôm và thép, các dịch vụ như ngân hàng và du lịch bị tấn công. Xung đột cũng đã làm gián đoạn thương mại các sản phẩm như trái cây trong khu vực.
Cuối tháng 3, máy bay không người lái của Iran đã gây thiệt hại cho các hoạt động luyện nhôm lớn ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Bahrain, đồng thời tấn công các cần cẩu cảng ở Oman.
Ngày 7-4, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã tấn công các cơ sở hóa dầu tại khu công nghiệp Jubail (Saudi Arabia), cho biết đây là hành động đáp trả các đợt không kích trước đó của Israel vào cơ sở hóa dầu Shiraz của Iran. Jubail là khu công nghiệp lớn nhất của Saudi Arabia và là một trong những trung tâm hóa dầu lớn nhất thế giới.
Xung đột cũng gây thiệt hại cho các trung tâm dữ liệu và văn phòng ngân hàng, cũng như các cảng biển và sân bay hiện đại trong khu vực. Ông Landrum Hughes cho biết dưới tác động của xung đột, giá ống thép đã tăng từ 12% đến 15% – một mức tăng lớn đối với một mặt hàng cơ bản.
Tuy nhiên, việc kinh tế vùng Vịnh bị thiệt hại còn gây ảnh hưởng đến kinh tế và sự phục hồi của khu vực Trung Đông.
Theo dự báo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), một tháng xung đột từ ngày 28-2 đến ngày 28-3 có thể đã đẩy thêm 4 triệu người trên khắp thế giới Ả Rập vào cảnh nghèo đói và làm giảm tới 6% sản lượng kinh tế của khu vực trong cùng thời gian này.
Trả lời tờ The New York Times, ông Abdallah Al Dardari – giám đốc văn phòng khu vực các nước Ả Rập của UNDP – nói rằng một tháng xung đột có thể đã gây thiệt hại 194 tỉ USD cho khu vực về sản lượng kinh tế. Đây là sự suy thoái được ông mô tả là “chưa từng có”.
Sự phụ thuộc vào đầu tư từ vùng Vịnh là một vấn đề nan giải mà khu vực Trung Đông phải đối mặt trong những năm tới. Ngay cả sau khi xung đột kết thúc, ông Al Dardari cho rằng các quốc gia vùng Vịnh – vốn thường tài trợ cho các nỗ lực tái thiết sau chiến tranh ở Trung Đông – sẽ phải tập trung vào việc tài trợ cho quá trình tái thiết kinh tế của chính họ.
“Vùng Vịnh không có đủ nguồn thu thặng dư để đầu tư vào sự phục hồi của các quốc gia đó. Đó là một thách thức mang tính cấu trúc mà chúng ta chưa từng gặp phải trước đây” – ông nói.
