Thông tin Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký một bản ghi nhớ vào ngày 17-6 nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa hai nước đã mang lại cảm giác nhẹ nhõm nhất định cho cộng đồng quốc tế, vốn đã mệt mỏi vì cuộc xung đột kéo dài cùng những hệ lụy kinh tế đi kèm. Từ ngày 18-6, các bên chính thức bước vào giai đoạn đàm phán 60 ngày.
Bắt đầu 60 ngày đàm phán
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 18-6 thông báo các lực lượng Mỹ đã dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với hoạt động ra vào các cảng và khu vực ven biển của Iran. Động thái này là một trong những điều kiện của thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, trong bối cảnh hai nước bước vào giai đoạn đàm phán tiếp theo kéo dài 60 ngày.
Về phần mình, Iran cam kết bảo đảm an toàn cho các tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải từng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu trước khi xung đột bùng phát. Theo thỏa thuận được ký ngày 17-6, Iran sẽ cho phép các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz "không thu phí trong vòng 60 ngày". Sau thời hạn này, các vấn đề liên quan quản lý và dịch vụ hàng hải trong khu vực sẽ do Iran phối hợp với Oman cùng các quốc gia vùng Vịnh khác quyết định.
Dù vậy, thời điểm các tàu thương mại thực sự quay trở lại hoạt động bình thường qua eo biển Hormuz vẫn chưa rõ ràng. Nguyên nhân là các doanh nghiệp vận tải biển vẫn lo ngại nguy cơ thủy lôi do Iran cài đặt trong khu vực, trong khi Mỹ và các nước khác đang tiến hành rà phá.
Xuất khẩu dầu mỏ của Iran, hiện không còn chịu các biện pháp phong tỏa của Mỹ theo thỏa thuận mới, cũng sẽ được nối lại qua eo biển Hormuz. CENTCOM cho biết Hải quân Mỹ vẫn hiện diện tại khu vực để giám sát việc thực thi các điều khoản ngừng bắn.
Tại cuộc họp báo ở Nhà Trắng ngày 18-6, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance bảo vệ biên bản ghi nhớ được ký đầu tuần, khẳng định Mỹ hiện "nắm mọi quân bài trong tay" và Iran sẽ chưa thể hưởng lợi đáng kể cho đến khi Washington xác minh được rằng Tehran thực sự thay đổi hành vi.
Tuy nhiên, tờ The Guardian hôm 19-6 dẫn lời Bộ Ngoại giao Thụy Sĩ cho biết các cuộc đàm phán dự kiến diễn ra vào ngày 19-6 giữa Mỹ và Iran về việc thực hiện thỏa thuận 14 điểm chấm dứt chiến tranh đã bị hủy bỏ.
Thông báo trên được đưa ra sau khi người phát ngôn Nhà Trắng cho biết Phó Tổng thống Mỹ JD Vance sẽ không đến Thụy Sĩ vào tối 18-6 như kế hoạch ban đầu. Nhà Trắng cho biết nguyên nhân của động thái này là do các vấn đề hậu cần liên quan giai đoạn đàm phán tiếp theo chưa được giải quyết.
Triển vọng thế nào?
Theo giới quan sát, văn kiện mà các lãnh đạo Mỹ và Iran vừa ký chưa phải là một thỏa thuận hòa bình hoàn chỉnh. Đây chỉ là bản ghi nhớ nhằm tạm dừng giao tranh và xác định những nội dung cốt lõi mà một thỏa thuận chính thức trong tương lai cần đạt được.
Ngay cả ông Trump cũng thừa nhận rằng nếu một thỏa thuận lâu dài "không được hoàn tất trong vòng 60 ngày, chúng ta sẽ quay lại ném bom". Điều đó cho thấy nguy cơ tái bùng phát xung đột đã giảm đáng kể, nhưng chưa hoàn toàn biến mất.
Một phát ngôn khác của ông Trump, thậm chí còn gây chú ý hơn, là việc ông ký bản ghi nhớ nhằm tránh một "thảm họa kinh tế". Điều này gần như đồng nghĩa với việc nhà lãnh đạo Mỹ đang phải đối mặt áp lực đáng kể.
Trong bối cảnh đó, việc xem xét kỹ hơn biên bản ghi nhớ gồm 14 điểm dường như củng cố lập luận của một số nhà quan sát rằng Iran có thể là bên giành được nhiều lợi thế hơn trong cuộc đối đầu căng thẳng này.
Ngôn ngữ khá mơ hồ trong biên bản ghi nhớ khiến việc khẳng định bên nào thực sự giành lợi thế là điều không dễ dàng. Tuy nhiên, có ba yếu tố đáng chú ý có thể giúp đánh giá thỏa thuận này.
Trước hết, một trong những nguyên nhân chính khiến Mỹ phát động chiến dịch quân sự, đó là chương trình hạt nhân của Iran, vẫn chưa được giải quyết. Dù thỏa thuận nêu rõ Iran sẽ không tìm cách sở hữu hoặc phát triển vũ khí hạt nhân, văn bản không đề cập cụ thể đến tương lai của chương trình hạt nhân hiện tại, bao gồm khoảng 300kg uranium đã được làm giàu, được cho là đang nằm dưới các đống đổ nát sau các cuộc không kích. Thay vào đó, vấn đề này sẽ được đưa ra thảo luận trong vòng đàm phán tiếp theo.
Tuy nhiên, theo ông Carl Skadian - Phó giám đốc Viện Trung Đông thuộc ĐHQG Singapore (NUS), một cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân không thể chỉ được bảo đảm bằng những tuyên bố chính trị. Nó đòi hỏi một cơ chế thanh sát, giám sát và xác minh chặt chẽ. Việc bảo đảm tuân thủ là một nhiệm vụ cực kỳ phức tạp và khoảng thời gian 60 ngày rõ ràng là quá ngắn để xử lý toàn diện vấn đề này.
Để so sánh, thỏa thuận hạt nhân năm 2015, hay còn gọi là Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA), được Iran và nhóm P5+1 gồm Mỹ, Trung Quốc, Pháp, Nga, Anh và Đức ký kết, đã mất gần 20 tháng đàm phán mới đi đến kết quả cuối cùng.
Trong quá khứ, Iran nhiều lần cho thấy khả năng kéo dài tiến trình thương lượng trong các hồ sơ nhạy cảm. Vì vậy, sẽ không có gì bất ngờ nếu thời hạn 60 ngày trôi qua mà các bên vẫn chưa đạt được đột phá đáng kể.
Như nhiều chuyên gia cảnh báo, các cơ sở vật chất hay thiết bị phục vụ việc chế tạo bom hạt nhân có thể bị phá hủy hoặc loại bỏ, nhưng việc xóa bỏ hoàn toàn tri thức, kinh nghiệm và năng lực kỹ thuật mà Iran đã tích lũy được trong nhiều năm lại là câu chuyện hoàn toàn khác.
Một câu hỏi lớn được đặt ra khi đánh giá bản ghi nhớ: Liệu Iran, Mỹ, khu vực Trung Đông và thế giới có ở trong tình thế tốt hơn vào ngày 27-2, trước khi chiến tranh nổ ra, hay thậm chí vào năm 2015, khi thỏa thuận hạt nhân Iran được ký kết? Có lẽ vẫn chưa có câu trả lời thực sự thỏa đáng cho câu hỏi này.
Hiện tại, tình hình dường như đã vượt qua trạng thái "không hòa bình nhưng cũng không chiến tranh" kéo dài suốt nhiều tháng qua. Tuy nhiên, cần nhớ rằng bản ghi nhớ này chưa phải là một thỏa thuận ràng buộc chắc chắn về mặt pháp lý. Dù có thể mang lại sự nhẹ nhõm tạm thời, vẫn còn rất nhiều chi tiết cần được thương lượng và hoàn thiện.
Lãnh tụ tối cao Iran từng phản đối thỏa thuận với Mỹ
Ngày 18-6, truyền thông Iran đăng tải thông điệp của Lãnh tụ tối cao Iran - ông Mojtaba Khamenei, cho biết ông từng có quan điểm khác với việc ký bản ghi nhớ hòa bình giữa Tehran và Washington, hãng thông tấn Tân Hoa Xã dẫn lại.
Theo nội dung thông điệp, ông Khamenei lưu ý các quan chức Iran đã nỗ lực đáng kể để đưa tiến trình đàm phán tới giai đoạn hiện nay, xuất phát từ “thiện chí và tinh thần trách nhiệm”.
Tuy nhiên, ông cũng nhận định phía Mỹ, đặc biệt là Tổng thống Trump, đã sử dụng nhiều biện pháp gây sức ép để thúc đẩy thỏa thuận.
“Về nguyên tắc, tôi có quan điểm khác. Tuy nhiên, tôi đã cho phép thực hiện sau khi vị tổng thống đáng kính thay mặt các thành viên hội đồng cam kết với tôi rằng quyền lợi của nhân dân Iran và Mặt trận Kháng chiến sẽ được bảo vệ. Đồng thời, ông ấy cũng tuyên bố sẽ chịu trách nhiệm về quyết định này” - trích thông điệp của ông Khamenei.
