Chỉ vài giờ trước hạn chót tối hậu thư đối với Iran, chiều 7-4 (giờ Mỹ, tức sáng 8-4 theo giờ Việt Nam) Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo trên mạng xã hội Truth Social rằng Washington sẽ tạm dừng các cuộc không kích và tấn công nhằm vào Iran trong vòng 2 tuần, tạo điều kiện cho các nỗ lực ngoại giao đang tiến triển.
Tạm thở phào trước giờ G
Theo Tổng thống Trump, quyết định ngừng bắn được đưa ra sau các cuộc trao đổi giữa Mỹ với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir, những người đề nghị Mỹ hoãn hành động quân sự để mở đường cho giải pháp ngoại giao. Đổi lại, Mỹ yêu cầu Iran mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược quan trọng với dòng chảy năng lượng toàn cầu - “một cách hoàn toàn, ngay lập tức và an toàn”.
Ông Trump nhấn mạnh đây là “lệnh ngừng bắn hai chiều” và cho biết Mỹ đã hoàn thành mọi mục tiêu quân sự đề ra, đồng thời bày tỏ tin tưởng hai tuần sẽ đủ để hoàn tất thỏa thuận hòa bình lâu dài, giúp ổn định Trung Đông. Người đứng đầu Nhà Trắng xác nhận đã nhận được đề xuất 10 điểm từ Tehran, coi đây là “cơ sở khả thi” để tiếp tục đàm phán, đồng thời thu hẹp phần lớn bất đồng trước đây giữa hai bên.
Rạng sáng 8-4 (giờ địa phương), Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran xác nhận thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ, được Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei chấp thuận, theo hãng tin Al Jazeera. Các cuộc đàm phán sẽ bắt đầu tại thủ đô Islamabad (Pakistan) từ ngày 10-4, trong bối cảnh Iran vẫn cảnh giác.
Ngoại trưởng Iran - ông Abbas Araghchi cho biết nếu các cuộc tấn công chấm dứt, lực lượng vũ trang Iran cũng sẽ ngừng hoạt động phòng vệ đồng thời cho phép tàu thuyền lưu thông qua Hormuz trong hai tuần, với điều kiện phải phối hợp với Tehran và có tính đến các hạn chế kỹ thuật.
4 giờ sau thông báo của ông Trump, Văn phòng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hoan nghênh thỏa thuận. Phía Israel nhấn mạnh mình ủng hộ việc tạm ngừng không kích và nỗ lực đảm bảo Iran không còn là mối đe dọa hạt nhân, tên lửa hay khủng bố đối với Mỹ, Israel và các nước láng giềng.
Dù vậy, tình hình vẫn căng thẳng tại Vùng Vịnh, với việc Bahrain, Qatar, Kuwait, UAE và Saudi Arabia vẫn hứng không kích, cho thấy con đường ngoại giao dù mở ra, vẫn cần cảnh giác và nỗ lực để đạt giải pháp bền vững.
Thông tin ngừng bắn được nhiều nước, bao gồm Đức, Nhật, Úc, Indonesia,... hết sức hoan nghênh. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres kêu gọi tất cả các bên “thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo luật pháp quốc tế và tuân thủ các điều khoản của lệnh ngừng bắn nhằm mở đường cho hòa bình lâu dài và toàn diện ở khu vực".
Theo Al Jazeera, lực lượng Kháng chiến Hồi giáo ở Iraq - một liên minh các nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn - cho biết sẽ tạm ngừng các hoạt động tại Iraq và khu vực trong hai tuần, sau khi lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran được công bố. Trong khi đó, phía lực lượng Hezbollah chia sẻ tuyên bố tháng 1 của cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei rằng sẽ khiến "kẻ thù phải khuất phục".
Tờ The New York Times dẫn lời 3 quan chức Iran cho biết Tehran đã chấp nhận đề xuất ngừng bắn sau sự can thiệp phút chót của Trung Quốc. Ông Trump cũng nói với hãng AFP rằng ông tin Bắc Kinh đã kêu gọi Iran đồng ý thỏa thuận.
Lạc quan thận trọng
Về tổng quan thực địa trước khi các bên thống nhất ngừng bắn, ông Ross Harrison, học giả cao cấp tại Viện Trung Đông (Mỹ) nhận định rằng Mỹ đã chứng minh khả năng leo thang “theo chiều dọc”, tức có thể làm xung đột trở nên nguy hiểm hơn bằng cách dùng thêm vũ khí hoặc nhắm vào nhiều mục tiêu hơn, đồng thời tăng áp lực quân sự lên Iran.
Ngược lại, Iran lựa chọn leo thang “theo chiều ngang”, nghĩa là mở rộng xung đột ra khu vực rộng hơn, như eo biển Hormuz và các nước vùng Vịnh. Điều này cho thấy Tehran vẫn còn nhiều cách để phản ứng hoặc gây áp lực chiến lược.
Về triển vọng sắp tới, dù cho rằng vẫn còn quá sớm để biết liệu thỏa thuận ngừng bắn 2 tuần là tạm dừng chiến thuật hay mở ra cơ hội ngoại giao thực sự, ông Harrison tin rằng thỏa thuận này tạo ra những “lối thoát” khỏi xung đột.
“Điều quan trọng là phải nhìn lại vị trí của chúng ta chỉ vài giờ trước đây - một điểm ngoặt cực kỳ nguy hiểm, khi Mỹ đe dọa các biện pháp mạnh với Iran và Tehran dường như vẫn kiên định” - đài Al Jazeera dẫn lời ông Harrison.
Giới quan sát trong đó có phóng viên Kamal Hyder của Al Jazeera cũng cùng nhận định rằng thỏa thuận ngừng bắn 2 tuần giữa Mỹ và Iran là một bước đột phá quan trọng, mở ra cơ hội giảm căng thẳng tại Trung Đông. Tuy nhiên theo họ, sự lạc quan vẫn đi kèm thận trọng, vì còn nhiều vấn đề khó khăn phải giải quyết.
Một điểm nhạy cảm là vấn đề ngừng bắn tại Lebanon, hiện không được Israel chấp thuận, khiến quá trình đàm phán càng thêm phức tạp. Trước đó, Thủ tướng Pakistan - ông Shehbaz Sharif cho biết thỏa thuận ngừng bắn mà Mỹ và Iran đạt được áp dụng “mọi nơi, gồm cả Lebanon". Các nhà quan sát nhận định kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào cách 2 bên xử lý những bất đồng này trong thời gian tới.
Hai tuần đàm phán tới đang rất được cộng đồng thế giới mong chờ với kỳ vọng sẽ mang lại hòa bình cho Trung Đông.
Vào đầu ngày 8-4 (giờ Mỹ), ông Trump bày tỏ lạc quan về triển vọng hòa bình tại Trung Đông. Trên mạng xã hội Truth Social, ông cho biết Iran “đã chịu đủ” và mong muốn hòa bình, đồng thời nhấn mạnh Mỹ sẽ hỗ trợ giải quyết tình trạng ùn tắc tại eo biển Hormuz.
Ông Trump cho rằng các bước chuẩn bị bao gồm cung cấp vật tư đầy đủ và giám sát tiến trình nhằm đảm bảo mọi việc suôn sẻ, đồng thời tin tưởng rằng đây có thể là “thời đại Vàng của Trung Đông”. Ông cũng nhấn mạnh rằng các hành động tích cực trong 2 tuần tới sẽ tạo điều kiện để Iran bắt đầu quá trình tái thiết, đồng thời đem lại cơ hội lớn về kinh tế cho khu vực.
Nhà trung gian Pakistan xứng đáng được khen ngợi
Theo hãng tin Bloomberg, Pakistan nổi lên như một nhà trung gian chủ chốt, giúp thiết lập lệnh ngừng bắn tạm thời kéo dài 2 tuần giữa Mỹ và Iran.
Trong bối cảnh thế giới chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất, Thủ tướng Pakistan - ông Shehbaz Sharif đã kêu gọi cả 2 bên đồng ý ngừng bắn, nhằm tạo thời gian cho một giải pháp hòa bình lâu dài. Sau đó, cả Mỹ và Iran đều ra tuyên bố ngừng bắn 2 tuần.
“Đây là một chiến thắng ngoại giao lớn của Pakistan và là một trong những thành công ngoại giao nổi bật nhất trong nhiều thập niên. Họ giúp ngăn chặn - ít nhất ở thời điểm này - một trong những cuộc xung đột nghiêm trọng nhất mà thế giới từng chứng kiến trong nhiều năm qua” - ông Michael Kugelman, chuyên gia cấp cao về Nam Á tại Hội đồng Đại Tây Dương (Mỹ), nhận định.
Theo ông Trita Parsi, Phó Chủ tịch điều hành Viện Nghiên cứu chính sách đối ngoại Quincy (Mỹ), Trung Quốc, Nga và có thể một số thành viên khác của Hội đồng Bảo an LHQ sẽ tham gia các cuộc đàm phán sắp tới.
“Trong vài ngày tới, nhiều chi tiết sẽ được hé lộ liên quan việc các nước khác cũng tham gia. Nhưng Pakistan xứng đáng nhận được nhiều lời khen ngợi vì đã dũng cảm đảm nhận vai trò trung gian ngoại giao” - ông Parsi nói.
