Trong vài ngày qua thế giới chứng kiến những diễn biến trái chiều về eo biển Hormuz, Iran ngày 17-4 thông báo mở cửa hoàn toàn tuyến đường thủy này cho tàu thương mại nhưng một ngày sau đó tuyên bố đóng cửa trở lại.
Không lâu sau khi tuyên bố tái phong tỏa eo biển, Iran nổ súng vào hai tàu treo cờ Ấn Độ đi qua eo biển, buộc các tàu này phải quay đầu.
Ngày hôm sau, Mỹ nổ súng vào một tàu chở hàng của Iran - diễn biến mà Tehran cho là vi phạm lệnh ngừng bắn tạm thời giữa hai nước và cảnh báo sẽ trả đũa.
Vậy thực sự điều gì đang xảy ra tại eo biển Hormuz và luật pháp quốc tế quy định thế nào về vấn đề này? Trao đổi với tờ The Conversation, chuyên gia hải quân Jennifer Parker đã có những phân tích về khía cạnh pháp lý sau các cuộc tấn công này.
Những diễn biến dồn dập tại eo biển Hormuz
Sự chú ý dồn vào eo biển Hormuz sau khi Ngoại trưởng Iran - ông Abbas Araghchi ngày 17-4 nói rằng eo biển Hormuz vẫn mở cửa cho tất cả các tàu thương mại trong thời gian còn lại của thỏa thuận ngừng bắn Israel-Lebanon.
Đây là một thông báo đáng chú ý vì phù hợp những gì Iran đã nói vào thời điểm lệnh ngừng bắn Mỹ-Iran bắt đầu.
Một ngày sau đó, có thể thấy nhiều tàu chở dầu và tàu hàng di chuyển về phía đầu eo biển để đi theo tuyến đường mới do Iran chỉ định. Một số tàu rõ ràng rất muốn rời khỏi khu vực này đã tỏ ra tự tin hơn khi đi qua vào thời điểm đó.
Ngày 18-4, Trung tâm Thông tin Hàng hải Liên hợp (JIMC) tại Bahrain xác nhận 18 con tàu đã quá cảnh thành công, với ít nhất 10 tàu đi theo lộ trình mới do Iran chỉ định, nằm ở phía Bắc luồng di chuyển thông thường.
Tuy nhiên, cục diện nhanh chóng đảo chiều khi Hải quân thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) bị cáo buộc đã nổ súng tấn công các tàu buôn dân sự, bao gồm cả tàu chở dầu của Ấn Độ dù con tàu này nằm trong “danh sách được phép” đi qua.
Mỹ phong tỏa eo biển có phù hợp với luật quốc tế?
Tiếp đó, vào ngày 19-4, Mỹ đã nổ súng vào một tàu chở hàng treo cờ Iran trên Vịnh Oman.
Mỹ đang phong tỏa các cảng của Iran bằng hình thức gọi là “phong tỏa từ xa”. Điều này có nghĩa là tàu hải quân Mỹ không neo đậu ngay trước các cảng Iran để chặn tàu thuyền, mà bố trí ở xa hơn, tại vịnh Oman và phía bắc biển Ả Rập, với một đường phong tỏa được thiết lập hiệu quả từ khu vực biên giới Iran - Pakistan đến gần biên giới Oman - Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đã buộc nhiều tàu phải quay đầu – ít nhất 23 tàu tính đến ngày 18-4. Khi một con tàu tiến gần đến đường phong tỏa trên hành trình đến hoặc rời khỏi các cảng Iran, Hải quân Mỹ sẽ liên lạc qua vô tuyến và thông báo rằng con tàu không được phép đi tiếp. Phần lớn các tàu sau đó sẽ quay đầu.
Theo luật chiến tranh hải quân, việc phong tỏa được xem là hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện nhất định sau khi xung đột đã nổ ra. Cụ thể, lệnh phong tỏa phải được tuyên bố rõ ràng; được áp dụng công bằng đối với tất cả các tàu; cho phép hàng hóa nhân đạo được lưu thông; được thực thi một cách hiệu quả chứ không chỉ dừng ở tuyên bố; đồng thời không được làm gián đoạn hoạt động của các cảng trung lập.
Nhiều bản tin cho rằng Mỹ đang phong tỏa eo biển Hormuz. Tuy nhiên, trên thực tế, Mỹ đang phong tỏa các cảng của Iran chứ không phải chính eo biển. Việc phong tỏa eo biển sẽ là bất hợp pháp vì ảnh hưởng đến các cảng trung lập trong vịnh Ba Tư. Các tàu đi qua một eo biển quốc tế được hưởng quyền quá cảnh không bị cản trở, và quyền này không thể bị quốc gia ven biển hạn chế hoặc đình chỉ.
Các bên có được phép nổ súng vào tàu chở hàng không?
Mỹ cho biết họ đã nhiều lần phát cảnh báo, yêu cầu tàu Touska mang cờ Iran dừng lại trong suốt 6 giờ nhưng không nhận được sự chấp hành.
Dưới góc độ pháp lý quốc tế, nếu một con tàu phớt lờ các cảnh báo chính thức, lực lượng thực thi phong tỏa có quyền bắn súng cảnh cáo (tùy thuộc vào quy tắc giao chiến của mỗi quốc gia). Thậm chí, quốc gia duy trì lệnh phong tỏa được phép sử dụng “hỏa lực vô hiệu hóa” (disabling fire) nhắm trực tiếp vào con tàu đó.
Phía Mỹ khẳng định đây chính là những gì đã xảy ra: Tàu khu trục của Hải quân Mỹ đã nã súng vào buồng máy của tàu Touska để buộc tàu phải dừng lại.
Theo bà Parker, hành động này phù hợp với luật chiến tranh hải quân vì Hải quân Mỹ đang thực thi một cuộc phong tỏa có hiệu lực. Đồng thời, hành động này cũng có vẻ tuân thủ các nguyên tắc về tính tương xứng và sự cần thiết theo luật pháp quốc tế.
Mỹ cũng đã bắt giữ con tàu, điều này phù hợp với quy định pháp lý. Về phía thủy thủ đoàn, Mỹ chưa công bố sẽ xử lý ra sao. Nếu các thủy thủ không phải là người Iran, nhiều khả năng họ sẽ được thả và hồi hương. Nếu là người Iran, hoặc có liên hệ với IRGC, họ có thể bị tạm giữ.
Theo chuyên gia này, về phía Iran, theo các thông tin hiện có, những con tàu bị Iran nổ súng dường như là các tàu thương mại trung lập đang đi qua một eo biển quốc tế.
“Dựa trên thông tin công khai, không có dấu hiệu nào cho thấy chúng trở thành mục tiêu quân sự hợp pháp. Do đó, việc sử dụng vũ lực trong trường hợp này là không hợp pháp, vì những con tàu này không phải là mục tiêu quân sự hợp pháp” - bà Parker nhận định.
Theo luật pháp, tàu thương mại trung lập thường được coi là đối tượng dân sự, trừ khi xét về bản chất, vị trí, mục đích hoặc cách sử dụng, chúng có đóng góp hiệu quả cho hoạt động quân sự. Vì vậy, việc tấn công chúng là không hợp pháp.
Tuy nhiên, cũng có một số ngoại lệ, chẳng hạn như tàu thương mại cố tình tìm cách phá vỡ một cuộc phong tỏa hợp pháp, bà Parker nói thêm.
Chuyện gì tiếp theo?
Mỹ không tuyên bố kiểm soát eo biển, mà cho rằng họ kiểm soát các tàu ra vào Iran – đây là hai điều khác nhau.
Iran thì khẳng định họ kiểm soát eo biển kể từ khi chiến sự bắt đầu, đồng thời đã tấn công và đe dọa các tàu dân sự, chủ yếu là tàu trung lập.
Theo bà Parker, những gì đang diễn ra ở eo biển Hormuz có thể là một cuộc giằng co nhằm tạo lợi thế đàm phán giữa Mỹ và Iran nếu các cuộc đàm phán này tiếp tục diễn ra tại Pakistan.
