Đầu tuần này, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã bắn hạ một máy bay không người lái (UAV) MQ-9 Reaper. Các nhà phân tích cho rằng sự việc này cho thấy Tehran vẫn duy trì khả năng đẩy lùi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bất chấp nhiều tháng bị tấn công vào các mục tiêu quân sự của nước này, theo kênh Al Jazeera.
IRGC không tiết lộ thời điểm xảy ra các vụ việc nhưng cảnh báo sẽ đáp trả mọi hành vi vi phạm lệnh ngừng bắn. Truyền thông Iran cho biết MQ-9 Reaper đã bị bắn hạ gần đảo Qeshm ở eo biển Hormuz, đồng thời cho biết thêm rằng vụ đánh chặn này đánh dấu lần đầu tiên hệ thống do Iran tự phát triển có tên Arash-e Kamangir được sử dụng trong chiến đấu.
Trong bối cảnh căng thẳng giữa Iran và Mỹ tiếp tục leo thang bất chấp thỏa thuận ngừng bắn mong manh, tuyên bố của Tehran về việc đánh chặn một UAV MQ-9 Reaper của Mỹ đã làm dấy lên những câu hỏi về khả năng phòng không của Iran còn sót lại sau nhiều tháng bị Israel và Mỹ tấn công? Liệu Iran có đủ sức chống chịu để hứng chịu một vòng tấn công khác nếu các cuộc đàm phán đổ vỡ hay không?
Iran nói gì?
Hãng thông tấn bán chính thức Fars của Iran cho biết hệ thống Arash-e Kamangir đã được sử dụng để chặn một UAV trinh sát “thù địch” trên eo biển Hormuz. Fars mô tả hệ thống này có khả năng phát hiện máy bay tàng hình, nhưng không cung cấp nhiều chi tiết kỹ thuật.
Truyền thông Iran cho biết đây là lời cảnh báo đối với các máy bay thù địch hoạt động gần không phận và biên giới biển của Iran, đặc biệt là vào thời điểm Iran đang tìm cách tận dụng quyền kiểm soát một phần eo biển này trong bất kỳ cuộc đàm phán ngừng bắn nào với Mỹ.
Hệ thống đánh chặn mới được Fars công bố dịch sang tiếng Ba Tư có nghĩa là “Arash, cung thủ”, và được đặt theo tên vị anh hùng cùng tên trong thần thoại Ba Tư. Theo văn hoá dân gian, người anh hùng này được mô tả là đã bắn một mũi tên để vạch ra biên giới giữa Iran và Trung Á.
Tuy nhiên các nhà phân tích cho rằng cần phải xem xét kỹ lưỡng tuyên bố của Iran về việc Arash-e Kamangir bắn hạ UAV MQ-9 Reaper của Mỹ vì thường khó có thể xác minh độc lập.
Trong khi đó, một số chuyên gia cũng cho rằng ý tưởng tổng quát đằng sau tuyên bố của Iran là hợp lý, với việc nước này đầu tư mạnh vào các hệ thống phòng thủ di động, giá rẻ và sản xuất trong nước được thiết kế để đe dọa UAV và máy bay mà không cần dựa vào các trạm radar cố định lớn.
Ông Mark Hilborne - giảng viên cao cấp tại trường nghiên cứu an ninh thuộc ĐH King's College London - nói với Al Jazeera rằng mặc dù có "rất ít thông tin được xác minh độc lập" về Arash-e Kamangir, nhưng cuộc tấn công này "phù hợp với một mô hình rộng hơn".
"Iran đã trở nên khá tự túc trong nhiều hình thức thiết kế tên lửa và, giống như Ukraine, đã rất khéo léo trong việc thay đổi kinh tế chiến tranh. Các hệ thống đơn giản, giá rẻ có thể gây nguy hiểm cho các hệ thống phức tạp hơn nhiều” - ông Hilborne nói.
Bên cạnh đó, việc đưa ra tuyên bố bắn hạ MQ-9 Reaper có thể buộc Mỹ phải dựa nhiều hơn vào tên lửa đắt tiền thay vì UAV khi tấn công Iran. Trong khi đó, Tehran có thể tiếp tục sử dụng UAV loại Shahed có chi phí sản xuất tương đối rẻ vì điều này có thể mang lại cho Tehran lợi thế kinh tế lâu dài hơn trong bất kỳ cuộc xung đột kéo dài nào.
Hình dung hệ thống Arash-e Kamangir
Các nhà phân tích nhận định với Al Jazeera rằng Arash-e Kamangir có thể không phải là một loại vũ khí mới mang tính đột phá mà chỉ là một bước nữa trong quá trình chuyển đổi rộng hơn của Iran hướng tới hệ thống phòng không cơ động, chi phí thấp hơn.
Nhà phân tích Alex Almeida tại công ty tình báo chiến lược Horizon Engage (Mỹ) cho rằng hệ thống này có thể liên quan đến các loại vũ khí phòng không tầm ngắn hoặc bay lượn khác của Iran.
“Tôi cho rằng đó là sự phát triển tiếp theo của một trong những hệ thống đó. Nó không dựa vào hệ thống dẫn đường cố định từ một trạm radar phòng không truyền thống. Nó có thể đang sử dụng một loại dẫn đường quang điện tử hoặc tìm nhiệt. Về cơ bản là một hệ thống tên lửa phòng không (SAM) bật lên dễ dàng thiết lập và phóng” - ông Almeida nhận định.
Điều đó rất quan trọng bởi vì các mạng lưới phòng không truyền thống phụ thuộc vào radar và các bệ phóng tên lửa, vốn dễ bị phát hiện hơn nhiều, trong khi các hệ thống nhỏ gọn và rẻ hơn có thể di chuyển, che giấu, phóng nhanh và thay thế dễ dàng hơn.
Một số hệ thống này được thiết kế theo cách mà vũ khí đánh chặn có thể chờ trên không, bay vòng quanh một vùng trời cho đến khi UAV hoặc máy bay mục tiêu xuất hiện. Những hệ thống khác là vũ khí chống UAV hoặc chống máy bay tầm ngắn, rẻ hơn và kém tinh vi hơn so với các bệ phóng phòng không lớn nhưng cũng dễ sản xuất và thay thế hơn.
Những hệ thống vũ khí này khiến các UAV như MQ-9 Reaper, vốn được thiết kế để di chuyển chậm vì mục đích chính là để giám sát, đặc biệt dễ bị tổn thương.
Chuyên gia Nicole Grajewski tại ĐH Sciences Po (Pháp) nói rằng Tehran có thể vẫn cần hệ thống phòng không tầm trung và tầm xa mạnh hơn, nhưng nói thêm rằng các hệ thống di động có lợi thế rõ ràng vì có thể di chuyển nhanh chóng và trong một số trường hợp có thể mang vác được.
Tầm quan trọng của Arash-e Kamangir
Hệ thống phòng không lớn của Iran đã bị hư hại nặng nề do các cuộc tấn công của Mỹ và Israel. Chúng được xây dựng xung quanh các hệ thống tên lửa đất đối không dẫn đường bằng radar cũ, bao gồm các hệ thống do trong nước sản xuất và các hệ thống phòng thủ tên lửa do Nga cung cấp như S-300.
Chuyên gia Almeida nhận định hệ thống đánh chặn mới cho thấy Iran dường như vẫn duy trì các lợi thế cho phép tạo ra "mối đe dọa trên không dai dẳng, hạn chế, ở tầm thấp" mà khó có thể triệt tiêu vĩnh viễn.
Các hệ thống này có thể không ngăn chặn được một chiến dịch không kích quy mô lớn hoặc bắn hạ nhiều tiêm kích tiên tiến, nhưng chúng có thể buộc Mỹ và Israel phải dựa nhiều hơn vào các loại vũ khí tầm xa đắt tiền được phóng từ khoảng cách xa hơn.
Chuyên gia Grajewski nói rằng chiến lược quân sự của Iran được xây dựng dựa trên sức chịu đựng hơn là sự cân bằng công nghệ. “Hệ thống của [Iran] không đặc biệt tinh vi hay được tích hợp hoàn toàn, nhưng kết quả là, chiến lược quân sự của Iran tập trung mạnh vào khả năng phục hồi, sức bền và tính cơ động” - bà Grajewski nói.
Năng lực phục hồi đó cũng có những hệ quả chiến lược. Nếu Mỹ hoặc Israel không thể loại bỏ vĩnh viễn khả năng trả đũa của Iran, mỗi cuộc tấn công mới đều tiềm ẩn nguy cơ leo thang căng thẳng ở Vịnh Ba Tư hoặc gây thêm gián đoạn dọc eo biển Hormuz.
“Iran sở hữu một ngành công nghiệp quốc phòng đáng kể và sau cuộc chiến 12 ngày [hồi tháng 6-2025], nước này đã có thể đẩy mạnh sản xuất tên lửa đạn đạo lên mức cao theo tiêu chuẩn quốc tế. Iran cũng duy trì lợi thế bất đối xứng, và ở một số khía cạnh, Mỹ và Israel bị hạn chế hơn Iran” - bà Grajewski cho biết.
