Cơ quan chức năng hôm 7-3 điều chỉnh giá xăng A95 tăng thêm 4.700 đồng, lên 27.040 đồng một lít; xăng E5 tăng 3.780 đồng, có giá mới 25.220 đồng. Các mặt hàng dầu tăng 3.830 - 8.490 đồng một lít, kg tùy loại. Cụ thể, mỗi lít diesel và dầu hỏa lần lượt lên mức 30.230 đồng và 35.090 đồng.
Xăng dầu không chỉ là hàng hóa tiêu dùng mà còn là đầu vào cơ bản của vận tải, logistics, sản xuất công nghiệp và nông nghiệp. Do đó, việc tăng mạnh giá xăng dầu khiến nhiều người lo ngại xảy ra hiện tượng “té nước theo mưa” – tức là nhiều loại hàng hóa, dịch vụ tăng giá vượt quá mức chi phí thực tế. Theo ý kiến của nhiều chuyên gia, để kiềm chế tác động này và giữ ổn định mặt bằng giá, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp ở cả góc độ chính sách vĩ mô, quản lý thị trường và quản trị doanh nghiệp.
Giá xăng dầu tăng, lại lo giá hàng hoá tăng theo
Trao đổi với Báo Pháp Luật TP.HCM, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế quốc dân, cho biết việc giá xăng dầu trong nước tăng chủ yếu là do ảnh hưởng từ biến động tại khu vực Trung Đông.
Ông lo ngại, một số đơn vị kinh doanh có thể nhân cơ hội này để đẩy giá lên. “Họ cho rằng đây là thời điểm thuận lợi để tăng giá mà ít bị phê phán”, ông nói.
Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, khi giá xăng dầu tăng nhanh, những lĩnh vực sử dụng nhiều nhiên liệu như vận tải, logistics chắc chắn sẽ chịu tác động và phải tăng chi phí. Không chỉ riêng xăng dầu tăng giá mà còn kéo theo nhiều chi phí khác như bảo hiểm vận tải, bảo hiểm chiến tranh, chi phí logistics.
Những yếu tố này có thể dẫn tới đứt gãy chuỗi cung ứng, khiến hoạt động xuất khẩu gặp khó khăn, việc đi lại trở nên rủi ro hơn.
Ngoài ra, nhiều nhà máy sản xuất sử dụng nhiều nhiên liệu cũng sẽ chịu áp lực chi phí tăng lên. Vì vậy, đây là điều mà không ai mong muốn. Hệ quả là chi phí sản xuất tăng, sức mua của người tiêu dùng giảm, đồng tiền có thể mất giá và tỷ giá cũng có thể biến động, nguy cơ lạm phát tăng.
Đồng quan điểm, TS. Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp vừa và nhỏ TP. Hà Nội đánh giá, việc giá xăng dầu trong nước tăng ở mức khá mạnh chắc chắn sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa chi phí tới toàn bộ nền kinh tế. Xăng dầu không chỉ là hàng hóa tiêu dùng mà còn là đầu vào cơ bản của vận tải, logistics, sản xuất công nghiệp và nông nghiệp.
“Khi giá nhiên liệu tăng, nguy cơ xảy ra hiện tượng té nước theo mưa, tức là nhiều loại hàng hóa, dịch vụ tăng giá vượt quá mức chi phí thực tế, là điều rất dễ xảy ra”, TS. Mạc Quốc Anh nhấn mạnh.
Ngày 6-3, Bộ Công Thương yêu cầu các địa phương theo dõi sát cung - cầu, giá bán xăng dầu và khí gas trên địa bàn để kịp thời có biện pháp quản lý. Lực lượng quản lý thị trường phải tăng giám sát, phát hiện dấu hiệu bất thường như khan hiếm hàng hóa, gián đoạn nguồn cung, găm hàng hoặc tăng giá bất hợp lý để xử lý nghiêm.
Bộ cũng đề nghị chính quyền địa phương kiểm tra các cửa hàng bán lẻ xăng dầu để phát hiện trường hợp ngừng, giảm thời gian hoặc mở cửa nhưng không bán hàng với lý do không chính đáng. Hiện các nhà máy lọc dầu trong nước đáp ứng khoảng 70-80% nhu cầu thị trường, phần còn lại phải nhập khẩu.
Bộ Công Thương lưu ý các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu duy trì nguồn cung ổn định cho hệ thống phân phối, không găm hàng hoặc bán cầm chừng chờ giá tăng.
Cơ quan quản lý khuyến nghị người dân tiết kiệm năng lượng, ưu tiên sử dụng phương tiện giao thông công cộng, xe điện và các loại nhiên liệu sinh học. Khi Nhà nước, doanh nghiệp và người dân cùng chia sẻ, sử dụng năng lượng tiết kiệm sẽ góp phần thị trường xăng dầu trong nước ổn định, bảo đảm an ninh năng lượng
Kiềm chế mức độ tăng giá xăng dầu
Vậy đâu là những giải pháp cần thiết để kiềm chế tác động dây chuyền của giá xăng dầu lên mặt bằng giá cả?
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng trước hết cần kiềm chế mức độ tăng giá xăng dầu, bằng cách sử dụng nguồn xăng dầu dự trữ để ổn định giá. Thứ hai là sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu.
“Nếu quỹ này vẫn còn nguồn thì đây chính là thời điểm cần sử dụng để giảm bớt áp lực tăng giá”, ông nói.
Thứ ba là đa dạng hóa nguồn nhập khẩu xăng dầu, không phụ thuộc quá nhiều vào một khu vực như Trung Đông. Thứ tư là chuyển dịch cơ cấu năng lượng, giảm dần việc sử dụng xăng dầu truyền thống, tăng sử dụng xăng sinh học, năng lượng tái tạo như năng lượng mặt trời.
Ngoài ra, vị chuyên gia cũng cho rằng cần tăng cường tiết kiệm và sử dụng xăng dầu một cách hợp lý, giảm bớt những loại động cơ, thiết bị sử dụng nhiều xăng dầu và thúc đẩy việc sử dụng các phương tiện và thiết bị chạy bằng động cơ điện, chẳng hạn như xe điện… Và tăng sản lượng khai thác và sản xuất dầu trong nước, tận dụng các mỏ dầu hiện có.
“Nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp này thì có thể giảm bớt phần nào tác động của việc giá xăng dầu tăng. Dĩ nhiên, trong bối cảnh chiến sự và biến động quốc tế, việc giá tăng ở một mức độ nhất định là khó tránh khỏi. Tuy nhiên, cần tránh việc lợi dụng tình hình để té nước theo mưa, làm giá tăng bất hợp lý, gây bất ổn cho nền kinh tế”, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nêu quan điểm.
Hạn chế hiện tượng té nước theo mưa
TS. Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp vừa và nhỏ TP. Hà Nội cũng nêu quan điểm về các giải pháp cho câu chuyện này. Theo ông, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp ở cả góc độ chính sách vĩ mô, quản lý thị trường và quản trị doanh nghiệp.
Thứ nhất, cần tăng cường vai trò điều hành và minh bạch của cơ quan quản lý nhà nước đối với thị trường xăng dầu. Giá xăng dầu của Việt Nam chịu tác động trực tiếp từ thị trường năng lượng thế giới, nhưng việc điều hành cần đảm bảo nguyên tắc minh bạch, dự báo và ổn định tâm lý thị trường.
Cơ quan quản lý cần công bố rõ các yếu tố cấu thành giá, diễn biến giá thế giới và cơ chế tính toán, từ đó giúp doanh nghiệp và người dân hiểu rằng việc điều chỉnh là cần thiết chứ không phải là biến động bất thường. Đồng thời, cần sử dụng linh hoạt Quỹ bình ổn giá xăng dầu, công cụ thuế và phí để giảm bớt các cú sốc giá quá lớn trong ngắn hạn.
Thứ hai, tăng cường kiểm soát thị trường và chống đầu cơ, nâng giá bất hợp lý. Khi xăng dầu tăng giá, một số doanh nghiệp hoặc cơ sở kinh doanh có thể lợi dụng tâm lý thị trường để tăng giá hàng hóa vượt quá mức chi phí thực tế. Đây chính là hiện tượng “té nước theo mưa” mà xã hội rất quan ngại.
Vì vậy, lực lượng quản lý thị trường, thanh tra tài chính và cơ quan cạnh tranh cần tăng cường kiểm tra, giám sát các ngành có độ nhạy cao với chi phí nhiên liệu như vận tải, vật liệu xây dựng, logistics, thực phẩm và dịch vụ tiêu dùng. Những trường hợp tăng giá bất hợp lý cần được xử lý nghiêm để bảo đảm kỷ cương thị trường.
Thứ ba, cần hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí và nâng cao hiệu quả năng lượng. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn tiêu hao năng lượng ở mức khá cao so với chuẩn quốc tế. Giá xăng dầu tăng là áp lực nhưng cũng là động lực để doanh nghiệp tái cấu trúc mô hình sản xuất, tối ưu hóa logistics, ứng dụng công nghệ và chuyển sang các giải pháp tiết kiệm nhiên liệu. Nhà nước có thể hỗ trợ thông qua các chương trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khuyến khích sử dụng năng lượng sạch và các phương tiện vận tải tiết kiệm nhiên liệu.
Thứ tư, điều phối chính sách tài khóa – tiền tệ để kiểm soát lạm phát kỳ vọng. Giá xăng dầu thường tác động mạnh tới tâm lý thị trường và kỳ vọng lạm phát. Do đó, Chính phủ cần phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ và tài khóa để giữ ổn định mặt bằng giá chung. Ngân hàng Nhà nước cần theo dõi chặt chẽ diễn biến lạm phát để điều hành lãi suất và tín dụng phù hợp, trong khi Bộ Tài chính có thể xem xét các công cụ thuế, phí nhằm giảm bớt chi phí đầu vào cho nền kinh tế trong những thời điểm biến động mạnh.
Thứ năm, cần phát huy vai trò của các hiệp hội ngành nghề và cộng đồng doanh nghiệp trong việc giữ ổn định thị trường. Các hiệp hội có thể khuyến nghị hội viên minh bạch chi phí, điều chỉnh giá bán ở mức hợp lý, đồng thời chia sẻ khó khăn với người tiêu dùng. Việc duy trì tinh thần trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp sẽ góp phần tạo ra môi trường kinh doanh lành mạnh và ổn định...
“Tóm lại, việc giá xăng dầu tăng là điều khó tránh trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu biến động. Tuy nhiên, nếu nhà nước điều hành minh bạch, kiểm soát chặt thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sản xuất và phối hợp tốt các chính sách vĩ mô, thì hoàn toàn có thể hạn chế hiện tượng té nước theo mưa, giữ ổn định mặt bằng giá và bảo vệ sức mua của người dân cũng như năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp”, ông nhấn mạnh.
Giá xăng dầu có thể được điều chỉnh sớm hơn
Theo Nghị quyết 36 ban hành ngày 6-3, Chính phủ cho phép áp dụng cơ chế điều hành giá xăng dầu linh hoạt hơn khi giá thế giới biến động mạnh. Theo đó, nếu giá cơ sở tăng từ 7% trở lên so với kỳ công bố liền kề trước, giá bán lẻ xăng dầu trong nước có thể được điều chỉnh ngay sau ngày phát sinh mức tăng, thay vì chờ chu kỳ 7 ngày như hiện nay.
Việc điều hành và công bố giá do Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính thực hiện. Trường hợp giá cơ sở tăng dưới 7%, cơ chế điều hành vẫn thực hiện theo Nghị định 80/2023, tức liên Bộ Công Thương – Tài chính điều chỉnh định kỳ 7 ngày một lần (vào thứ Năm hằng tuần), với giá bán lẻ mới có hiệu lực từ 15 giờ ngày điều hành.
Quy định mới được đưa ra trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới biến động mạnh sau khi xung đột tại Trung Đông leo thang, ảnh hưởng tới hoạt động khai thác, chế biến và vận chuyển dầu khí. Theo các doanh nghiệp đầu mối, nếu giá trong nước không kịp thời bám sát diễn biến quốc tế, doanh nghiệp nhập khẩu có thể bị lỗ, làm giảm động lực nhập hàng và tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt nguồn cung.
Ngoài điều hành giá, Chính phủ cũng yêu cầu nhiều giải pháp bảo đảm nguồn cung xăng dầu, như cho phép PVN và các đơn vị thành viên tham gia mua bán, xuất nhập khẩu dầu thô; rà soát chính sách thuế nhập khẩu; chủ động sử dụng nguồn dự trữ khi cần thiết. Đồng thời, các bộ, ngành được yêu cầu tăng cường tiết kiệm năng lượng và bảo đảm cung ứng điện, xăng dầu trong mọi tình huống.
