Vì sao nhiều dự án cao tốc liên tục lỗi hẹn khai thác?

Dù liên tục Thủ tướng Chính phủ, Bộ Xây dựng “thúc” tiến độ và có thời điểm được ấn định mốc hoàn thành cụ thể, nhiều dự án cao tốc Bắc - Nam và một số tuyến trọng điểm phía Nam vẫn chưa thể đưa vào khai thác. Vậy nguyên nhân từ đâu và bao giờ các dự án này mới đưa vào khai thác?

Bộ Xây dựng ra “tối hậu thư”, nhiều dự án vẫn chậm

Theo chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Xây dựng đặt mục tiêu thông xe các dự án thành phần cao tốc Bắc - Nam trong năm 2025. Sáu dự án gồm Quảng Ngãi - Hoài Nhơn, Hoài Nhơn - Quy Nhơn, Quy Nhơn - Chí Thạnh, Chí Thạnh - Vân Phong, Cần Thơ - Hậu Giang và Hậu Giang - Cà Mau, với tổng chiều dài khoảng 378 km.

Tuy nhiên, đến nay tiến độ chưa đạt kỳ vọng. Mới chỉ có hai đoạn được đưa vào khai thác là Cần Thơ - Hậu Giang và Hậu Giang - Cà Mau. Đáng chú ý, sau hơn hai tháng vận hành, từ 13 giờ ngày 16-3, đoạn Hậu Giang - Cà Mau phải tạm dừng khai thác. Như vậy, hiện thực tế chỉ còn gần 38 km đoạn Cần Thơ - Hậu Giang đang hoạt động.

Theo các chủ đầu tư, những dự án chưa đưa vào khai thác phần lớn tuyến chính đã cơ bản hoàn thành. Một số đoạn như Quảng Ngãi - Hoài Nhơn, Hoài Nhơn - Quy Nhơn, Quy Nhơn - Chí Thạnh đã gần hoàn tất các hạng mục phụ trợ như biển báo, vạch kẻ đường, nút giao, xử lý sạt lở…

Riêng đoạn Chí Thạnh - Vân Phong vẫn còn khoảng 8 km cuối gặp nhiều khó khăn. Do tiến độ chậm, Bộ Xây dựng đã có văn bản yêu cầu Ban Quản lý dự án 7 đẩy nhanh thi công.

Bộ Xây dựng nói rõ, theo kế hoạch ban đầu, dự án này phải hoàn thành cuối năm 2025. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của mưa lũ lớn, đến thời điểm đó mới chỉ đạt mức thông xe kỹ thuật. Đầu tháng 3, Thủ tướng trực tiếp kiểm tra và yêu cầu hoàn thành trong tháng, nhưng đến nay vẫn chưa đạt.

Bộ Xây dựng đã phê bình chủ đầu tư vì thiếu quyết liệt trong điều hành. Ban Quản lý dự án 7 được yêu cầu kiểm điểm, theo dõi tiến độ từng nhà thầu theo ngày, kịp thời xử lý các trường hợp chậm trễ.

Hai nhà thầu bị phê bình là Công ty Miền Trung và Bắc Trung Nam do chưa huy động đủ nguồn lực, nhiều lần chậm so với cam kết. Bộ yêu cầu các đơn vị này bổ sung nhân lực, máy móc, tài chính để hoàn thành các hạng mục, phấn đấu đưa dự án vào khai thác trước 15-4.

Trong khi đó, dự án cao tốc Biên Hoà - Vũng Tàu dù đã cơ bản hoàn thành tuyến chính và hạng mục phụ trợ, từng dự kiến khai thác cuối tháng 3 nhưng cũng phải huỷ kế hoạch. Nguyên nhân là các tuyến kết nối chưa hoàn thiện, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông.

Không còn “khai thác tạm”, tiêu chuẩn an toàn được siết chặt

Việc hàng loạt dự án liên tục lùi thời hạn khai thác khiến dư luận băn khoăn, nhất là khi nhiều lần mốc tiến độ đã được công bố.

Theo các chủ đầu tư, nguyên nhân có nhiều, từ thi công chậm, ảnh hưởng thời tiết đến vướng mắc mặt bằng. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu nghiệm thu và bàn giao.

Đại diện một Ban Quản lý dự án cho biết, trước đây, khi hoàn thành tuyến chính, có thể cho xe lưu thông đồng thời tiếp tục hoàn thiện các hạng mục còn lại, tức “khai thác tạm”. Tuy nhiên, khi các quy định về an toàn giao thông được siết chặt, khái niệm “khai thác tạm” không còn được áp dụng.

Theo quy định hiện hành, chỉ khi công trình đảm bảo đầy đủ điều kiện an toàn mới được đưa vào khai thác. Trường hợp chủ đầu tư cho xe lưu thông khi chưa đủ điều kiện mà xảy ra tai nạn nghiêm trọng, đơn vị phải chịu hoàn toàn trách nhiệm.

Do đó, để một dự án cao tốc được vận hành, phải trải qua nhiều bước kiểm tra nghiêm ngặt. Sau khi hoàn thành, chủ đầu tư báo cáo cấp có thẩm quyền, đồng thời Hội đồng kiểm tra Nhà nước về công tác nghiệm thu công trình xây dựng được lập sẽ tiến hành đánh giá.

Nếu chưa đạt yêu cầu, dự án phải tiếp tục khắc phục các tồn tại cho đến khi được chấp thuận nghiệm thu. Quá trình này thường kéo dài nhiều tháng.

Sau nghiệm thu, dự án được bàn giao cho Cục Đường bộ quản lý. Cơ quan này tiếp tục kiểm tra, kiểm đếm và xây dựng phương án tổ chức giao thông.

Đáng chú ý, phương án tổ chức giao thông phải lấy ý kiến của Cục Cảnh sát giao thông trước khi phê duyệt. Chỉ khi hoàn tất toàn bộ quy trình, dự án mới đủ điều kiện khai thác chính thức.

Trường hợp đoạn Hậu Giang - Cà Mau là ví dụ điển hình. Dù từng đưa vào khai thác, nhưng trong quá trình vận hành xảy ra sự cố tai nạn giao thông, trong khi một số hạng mục chưa hoàn thiện, buộc phải tạm dừng để khắc phục.

“Quan điểm hiện nay của chủ đầu tư là chỉ đưa vào khai thác khi dự án đảm bảo an toàn tuyệt đối. Vì vậy, chúng tôi thà bị kỷ luật chứ không thể đưa dự án vào khai thác như trước. Theo đó, Cục Đường bộ tiếp nhận thì mới vận hành chính thức” - đại diện một chủ đầu tư cho hay.

Cũng theo đại diện một chủ đầu tư, việc nâng tiêu chuẩn an toàn là rất cần thiết nhằm hạn chế tai nạn giao thông. Tuy nhiên, siết chặt quy định bao giờ cũng đi kèm với việc kéo dài hơn so với trước đây.

Giá vật liệu tăng mạnh, nhà thầu “càng làm càng lỗ”

Ngoài vướng mắc thủ tục, giá vật liệu xây dựng tăng cao đặc biệt là nhựa đường, cát, thép… cũng đang gây áp lực lớn cho các dự án.

Theo các chủ đầu tư, tại một số tỉnh miền Trung, giá vật liệu tăng 20-25%. Nhiều doanh nghiệp cung cấp có dấu hiệu “té nước theo mưa”, đẩy giá lên cao.

Trong khi đó, cơ quan địa phương không thể công bố giá kịp thời do biến động liên tục, khiến nhà thầu thiếu cơ sở để mua vật liệu.

Ông Đỗ Đức Thắng, chuyên gia xây dựng, cho biết theo Nghị định 10/2021 và các thông tư hướng dẫn, Sở Xây dựng phải công bố giá sát thị trường. Tuy nhiên, hiện chưa có hướng dẫn cụ thể để địa phương thực hiện việc này hiệu quả.

Thực tế, giá công bố thường chậm hơn thị trường, danh mục chưa đầy đủ, thủ tục còn rườm rà. Điều này không chỉ gây khó cho nhà thầu mà còn làm chậm tiến độ dự án, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ lãng phí, tiêu cực.

Ông Thắng đề xuất cần thay đổi cơ chế theo hướng xây dựng một nền tảng số thống nhất trên toàn quốc, cho phép doanh nghiệp công khai giá và chịu trách nhiệm về giá bán, chất lượng sản phẩm.

Cũng theo một doanh nghiệp xây dựng, nhiều nhà thầu hiện không phải không muốn làm mà do càng thi công càng lỗ. Một bất cập khác là hiện nay tài nguyên thuộc Nhà nước nhưng lại do tư nhân khai thác, dễ dẫn đến thao túng giá.

“Chúng tôi mong cơ quan chức năng sớm có giải pháp để ổn định giá vật liệu, điều tra xử lý nghiêm những doanh nghiệp 'té nước theo mưa'...” - đại diện doanh nghiệp nói.

Đưa 214 km cao tốc Bắc - Nam phía Đông vào khai thác trước 10-3