Châu Âu vào cuộc bàn kế hoạch dự phòng khả năng Mỹ rút khỏi NATO

Sự không hài lòng của Tổng thống Donald Trump với Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đã có từ trước cả khi ông lần đầu trở thành tổng thống Mỹ. Từ việc không hài lòng với mức chi tiêu quốc phòng tương đối thấp của các thành viên cho đến gần đây hơn là quyền kiểm soát đảo Greenland (Đan Mạch), nhà lãnh đạo Mỹ từ lâu đã khiến liên minh luôn trong trạng thái bất an.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, việc các đồng minh NATO không tham gia cuộc chiến ở Iran đã làm rạn nứt trở nên sâu sắc ở mức chưa từng có.

Đầu tháng này, ông Trump đã tiếp Tổng thư ký NATO Mark Rutte, bàn về cuộc chiến ở Trung Đông. Sau cuộc gặp, ông Trump đăng trên nền tảng Truth Social: “NATO không ở đó khi chúng ta cần họ, và họ cũng sẽ không ở đó nếu chúng ta cần lần nữa”.

Động thái của ông Trump

Bên cạnh những phát ngôn liên tục trước báo giới và trên mạng xã hội rằng sẽ xem xét lại tư cách thành viên của Mỹ trong NATO, Tổng thống Trump được cho là đã nêu với các cố vấn của ông về khả năng này, tờ Wall Street Journal (WSJ) đưa tin ngày 1-4.

WSJ dẫn nguồn tin từ các quan chức Mỹ rằng ông Trump chưa đưa ra chỉ thị rõ ràng về việc rút Mỹ khỏi liên minh nhưng đã thảo luận với các cố vấn về việc rời NATO hoặc tìm cách làm suy yếu cam kết của Mỹ đối với liên minh.

Cần lưu ý rằng Tổng thống Trump không thể tự ý rút Mỹ khỏi NATO. Để chính thức làm điều đó, ông cần sự ủng hộ của 2/3 Thượng viện Mỹ hoặc một đạo luật của quốc hội - những kịch bản khó có thể xảy ra trong thời gian gần, khi NATO vẫn nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ nhiều nghị sĩ thuộc cả hai đảng lớn của Mỹ.

Tuy vậy, ông Trump vẫn có cách khác để gây sức ép. Mỹ có thể rút khoảng 84.000 binh sĩ đang đồn trú trên khắp châu Âu khỏi lục địa này. WSJ đưa tin rằng ông Trump đang cân nhắc chuyển một số căn cứ quân sự của Mỹ khỏi những quốc gia bị xem là không hỗ trợ trong cuộc chiến với Iran sang các nước ủng hộ hơn. Ông cũng có thể đóng cửa các căn cứ quân sự của Mỹ và chấm dứt phối hợp quân sự với các đồng minh.

Do các bảo đảm an ninh của Mỹ đối với châu Âu là nền tảng của NATO kể từ khi thành lập, việc rút lui như vậy sẽ gây tổn hại nghiêm trọng.

“Ông ấy không cần rời NATO để làm suy yếu nó; chỉ cần nói rằng có thể rời đi, ông ấy đã làm xói mòn uy tín của liên minh như một khối phòng thủ hiệu quả” - ông Stefano Stefanini, cựu Đại sứ Ý tại NATO và cựu cố vấn cấp cao cho Phủ Tổng thống Ý, nhận định với kênh Al Jazeera.

Sự chuẩn bị của NATO

Trước tình hình này, một phương án dự phòng nhằm bảo đảm châu Âu có thể tự phòng vệ bằng cách tận dụng các cấu trúc quân sự sẵn có của NATO trong trường hợp Mỹ rút lui đang ngày càng nhận được sự ủng hộ, sau khi có được cái gật đầu từ Đức - quốc gia lâu nay phản đối cách tiếp cận “tự lực cánh sinh”, theo WSJ.

Các quan chức tham gia xây dựng kế hoạch đang tìm cách đưa nhiều người châu Âu hơn vào các vị trí chỉ huy và kiểm soát của liên minh, đồng thời bổ sung các năng lực quân sự của Mỹ bằng nguồn lực của chính châu Âu.

Các quan chức tham gia xây dựng kế hoạch nói với WSJ rằng những kế hoạch này được bàn bạc không chính thức qua các cuộc trao đổi bên lề và gặp gỡ riêng, và không nhằm thay thế hay cạnh tranh với liên minh hiện tại. Châu Âu muốn hướng tới việc duy trì khả năng răn đe bảo đảm tính liên tục trong hoạt động và độ tin cậy về hạt nhân, ngay cả khi Mỹ rút lực lượng khỏi châu Âu hoặc từ chối bảo vệ khu vực này.

Được thai nghén từ năm ngoái, các kế hoạch này được đẩy nhanh sau khi Tổng thống Trump cảnh báo giành quyền kiểm soát Greenland và hiện càng trở nên cấp bách trong bối cảnh căng thẳng liên quan việc châu Âu từ chối ủng hộ cuộc chiến của Mỹ tại Iran.

Ngoài ra, các đồng minh không hoàn toàn bị động. Cuộc xung đột Nga - Ukraine đã bộc lộ tình trạng suy yếu của ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu và mức độ phụ thuộc sâu vào Mỹ. Điều đó đã thúc đẩy các nước châu Âu tăng đầu tư vào năng lực quốc phòng. Trong giai đoạn 2020–2025, chi tiêu quốc phòng của các quốc gia thành viên đã tăng hơn 62%.

Tuy nhiên, theo báo cáo của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), những lĩnh vực mà châu Âu vẫn phụ thuộc quá nhiều vào Mỹ gồm khả năng tấn công tầm sâu vào lãnh thổ đối phương, tình báo, giám sát và trinh sát, năng lực không gian như tình báo vệ tinh, hậu cần và hệ thống phòng không - phòng thủ tên lửa tích hợp.

Dù vậy, một số chuyên gia cho rằng mô hình “NATO châu Âu” là khả thi. Bà Minna Alander, nhà phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Đông Âu thuộc Viện Quan hệ Quốc tế Thụy Điển, cho rằng NATO qua nhiều năm đã trở thành một cấu trúc hợp tác quân sự giữa các quốc gia châu Âu.

“Vì vậy, NATO có thể vượt qua cuộc chiến với Iran và thậm chí cả việc Mỹ rút lui bởi các thành viên châu Âu có động lực duy trì liên minh, dù ở một hình thức rất khác” - bà Alander nói.

Ra khỏi NATO, Mỹ cũng bất lợi

Chuyên gia Fiona Creed, giảng viên tại ĐH Northeastern (Mỹ), cho rằng việc Mỹ rút khỏi NATO sẽ cần tuân theo một quy trình phức tạp.

Nếu quốc hội chấp thuận việc rút khỏi NATO, Mỹ sẽ phải thông báo trước cho liên minh trong vòng một năm. Tuy vậy, trong thời gian đó, Mỹ vẫn bị ràng buộc bởi Điều 5 - điều khoản yêu cầu các thành viên hỗ trợ lẫn nhau khi một nước bị tấn công hoặc cần tăng viện.

Theo bà Creed, dù châu Âu hiện đã có những sự chuẩn bị cho kịch bản Mỹ rút lui, điều mà châu Âu không thể nhanh chóng thay thế là hạ tầng vô hình mà Mỹ cung cấp, như giám sát bằng vệ tinh, phòng thủ tên lửa, vận tải chiến lược bằng đường không và hệ thống chỉ huy tích hợp.

Theo giới quan sát, bất kỳ động thái nào từ quốc gia mạnh nhất NATO nhằm rời khỏi liên minh hoặc hạ cấp quan hệ với 31 quốc gia thành viên còn lại sẽ giáng đòn mạnh nhất từ trước đến nay vào NATO.

“Trên thực tế, điều đó sẽ làm thay đổi sâu sắc liên minh và rất khó dự đoán nó sẽ trông như thế nào” - bà Julie Garey, giảng viên khoa học chính trị tại ĐH Northeastern, nhận định về khả năng Mỹ rút khỏi NATO.

Ở chiều ngược lại, đối với Washington, việc rút khỏi NATO sẽ làm suy giảm đáng kể khả năng của Mỹ trong việc triển khai các hoạt động tại Trung Đông, bởi các căn cứ của Mỹ tại châu Âu đóng vai trò là các trung tâm hậu cần và tiếp tế quan trọng cho các nhiệm vụ quân sự của Mỹ ở nước ngoài.

Các lãnh đạo quân sự và chính trị châu Âu từ lâu cho rằng sức răn đe của NATO không chỉ nằm ở sức mạnh quân sự mà còn ở niềm tin rằng các nước thành viên sẽ sát cánh khi có biến động. Nếu Mỹ rút khỏi NATO, niềm tin đó suy giảm, đồng nghĩa với việc chính khả năng răn đe và ảnh hưởng quân sự của Mỹ cũng bị ảnh hưởng đáng kể.