Trong bối cảnh toàn cầu bị ảnh hưởng vì eo biển Hormuz bị phong tỏa, Syria hiện nổi lên như một lựa chọn thay thế khả thi cho các nhà sản xuất dầu khí không có cách nào đưa hàng hóa của họ ra thị trường.
Vị trí địa lý ở giữa khu vực và chính sách đối ngoại của Syria tránh xa cuộc chiến ở Iran khiến ý tưởng trên được đón nhận nồng nhiệt. Và trên thực tế, ý tưởng này đã được thực hiện. Đầu tháng 4, Syria và Iraq đã mở lại biên giới để các tàu chở dầu của Iraq có thể đến các cảng Địa Trung Hải.
Giữa tháng 4, hãng truyền thông Al Majalla (Anh) dẫn một tài liệu bị rò rỉ được cho là của đặc phái viên Mỹ tại Syria - ông Tom Barrack, trong đó ông cũng ủng hộ một "cầu nối đường bộ xuyên Syria". Theo Al Majalla, ông Barrack đang đề cập hàng nghìn km đường ống dẫn dầu, có thể kết nối các quốc gia vùng Vịnh và Iraq với thị trường châu Âu.
Đây chỉ là một trong những cách mà Syria đang hưởng lợi từ lập trường mà các nhà quan sát mô tả là "trung lập chiến lược" trong cuộc chiến tại Iran, theo tờ DW.
Lập trường “trung lập chiến lược” của Syria
Kể từ khi lên nắm quyền vào cuối năm 2024, chính quyền lâm thời Syria đã tách mình khỏi Iran bằng cách tăng cường an ninh biên giới và trấn áp hoạt động buôn lậu vũ khí, tiền mặt và ma túy cho các nhóm ủy nhiệm do Iran tài trợ ở Iraq và Lebanon.
"Chính quyền mới ở Damascus lên nắm quyền với một mối quan tâm hàng đầu: ngăn chặn Syria trở thành chiến tuyến cho các cuộc xung đột khu vực một lần nữa. Đó là lý do tại sao, kể từ khi cuộc xung đột Iran bắt đầu, chính quyền Syria tập trung nhiều hơn vào việc quản lý những hệ quả lan rộng từ cuộc xung đột đó hơn là trực tiếp can dự vào” - chuyên gia Kheder Khaddour tại Trung tâm Carnegie Trung Đông (Lebanon) nhận định.
Ngoài ra, không giống như Iraq, Syria đã không đệ trình khiếu nại chính thức lên Liên Hợp Quốc về việc Mỹ và Israel sử dụng không phận của nước này để tấn công Iran, nhà nghiên cứu Samy Akil tại Viện Chính sách Trung Đông Tahrir đã lưu ý trong một phân tích hồi tháng 3.
Theo ông Akil, điều đó đã được một số người hiểu là sự chấp thuận của Syria đối với chiến dịch chống lại Iran. Tuy nhiên, ông Akil cho rằng Syria đưa ra quyết định như vậy không phải là một sự lựa chọn mà là do hoàn cảnh bắt buộc.
“Việc tái hòa nhập quốc tế, giảm nhẹ trừng phạt và tài trợ tái thiết đều phụ thuộc vào việc duy trì uy tín với Washington và các quốc gia vùng Vịnh” - ông Akil giải thích.
Tổng thống lâm thời của Syria - ông Ahmad al-Sharaa cũng đã tiến hành một chiến dịch ngoại giao mạnh mẽ, trong đó ông thường xuyên nhấn mạnh vai trò hữu ích của Syria. Tại Trung Đông, ông al-Sharaa đề cập các cơ chế phối hợp an ninh khu vực và một phòng điều hành chung với các quốc gia vùng Vịnh.
"Chiến dịch ngoại giao tăng cường do ông al-Sharaa theo đuổi kể từ khi bắt đầu cuộc chiến [Iran]… cho thấy nỗ lực tận dụng cuộc chiến để thể hiện Syria như một bên tham gia mang tính xây dựng và có giá trị” - theo nhà nghiên cứu Carmit Valensi tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel.
Nhiều cơ hội nhưng cần nắm bắt
Syria cũng hưởng lợi về kinh tế. Bên cạnh kế hoạch tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu dầu mỏ, Syria đang đàm phán với các công ty năng lượng quốc tế lớn về việc thăm dò dầu khí. Giao thông đường bộ và đường sắt giữa Iraq, Syria và Jordan có thể phát triển, cũng như các hành lang hậu cần và mạng lưới điện.
Syria cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc lắp đặt cáp viễn thông và kỹ thuật số trên đất liền. Vào tháng 2, Saudi Arabia cho biết họ muốn lắp đặt cáp quang cho cái gọi là Hành lang Đông Địa Trung Hải (EMC) với Hy Lạp, thông qua Syria hơn là Israel.
Mặc dù nghe có vẻ lạc quan, nhưng liệu chính phủ mới của Syria có thể thực sự tận dụng tất cả những cơ hội này hay không sẽ phụ thuộc vào việc giải quyết một số vấn đề khá lớn xung quanh quá trình chuyển đổi của đất nước, theo nhận định của các nhà quan sát.
“Sự quan tâm đầu tư là có thật. Nhưng điều đó vẫn phụ thuộc vào sự ổn định chính trị, sự rõ ràng về quy định, các đảm bảo an ninh và việc khôi phục cơ sở hạ tầng cơ bản” - nhà báo người Syria Mazen Ezzi viết trên tờ The Amargi (Đức).
Trong nước, quản trị yếu kém và hệ thống tài chính không ổn định, các mối đe dọa an ninh do căng thẳng cộng đồng ở Syria hoặc các tác nhân cực đoan như tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng đều có thể gây ra vấn đề cho Syria.
Bên ngoài, Syria đối mặt nhiều áp lực từ các quốc gia như Iran, Israel và Nga, các cuộc cạnh tranh địa chính trị lớn hơn trên thị trường năng lượng và khả năng các quốc gia quá cảnh khác sẽ không hợp tác với kế hoạch của Syria. Cũng có sự cạnh tranh từ các tuyến đường thay thế không đi qua Syria.
Theo giới quan sát, tiềm năng của Syria như một trung tâm năng lượng đã được chú ý trở lại, nhưng cần phải phân biệt rõ ràng giữa một trung tâm trung chuyển và một quốc gia quá cảnh. Các nhà quan sát định nghĩa một trung tâm năng lượng định hình các tuyến đường, giá cả và sự đa dạng hóa, còn một quốc gia quá cảnh chỉ đơn thuần là nơi đặt cơ sở hạ tầng do các bên ngoài quyết định.
“Luận điểm chính thức [của Syria]… hướng tới điều thứ nhất. Tuy nhiên, thực tế hiện tại cho thấy điều thứ hai” - DW dẫn nhận định của các chuyên gia.
Nhà nghiên cứu Haid Haid tại Sáng kiến Cải cách Ả Rập (Pháp) kết luận rằng cuộc chiến ở Iran chắc chắn đã tạo ra một cơ hội chiến lược cho Syria, nhưng không có gì đảm bảo những điều này sẽ thành công.
"Nếu không có cải cách bền vững, quản trị được cải thiện và một môi trường đầu tư đáng tin cậy, sự trỗi dậy của Syria như một hành lang khu vực có nguy cơ chỉ là một phần và tạm thời” - ông Haid nhận định.
