Ukraine 'thở phào' nhờ phao tài chính 106 tỉ USD từ EU

Mới đây, Ukraine vừa đảm bảo được một khoản vay quan trọng từ Liên minh châu Âu (EU), mang lại "chiếc phao cứu sinh" thiết yếu nhằm duy trì các nỗ lực thời chiến trong năm nay.

Gói tài trợ trị giá 90 tỉ euro (106 tỉ USD) đã chính thức được thông qua vào ngày 23-4. Động thái này diễn ra vài ngày sau khi Tổng thống Ukraine - ông Volodymyr Zelensky cho biết đường ống dẫn dầu Druzhba đã được sửa chữa, cho phép nối lại dòng chảy dầu Nga sang Slovakia và Hungary qua Ukraine - điều kiện gắn với việc giải ngân khoản tiền này.

“Thở phào” với khoản vay từ EU

Theo tờ The Independent, nguồn tài trợ đến vào một thời điểm mang tính quyết định, khi Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính Ukraine sẽ đối mặt khoảng trống tài chính lên tới 158 tỉ USD trong vòng 2 năm tới.

Ông Zelensky nhấn mạnh gói hỗ trợ sẽ giúp tăng cường sức mạnh quân đội, nâng cao khả năng chống chịu của Ukraine và bảo đảm các nghĩa vụ xã hội.

Khoản vay của EU dự kiến sẽ bù đắp khoảng 2/3 nhu cầu tài chính của Ukraine trong năm 2026 và 2027. Các quan chức cảnh báo nếu không có khoản tiền này, Kiev có thể đã cạn kiệt các nguồn lực để duy trì các chức năng cơ bản của nhà nước cũng như nỗ lực chiến tranh ngay từ mùa xuân năm nay.

Ông Zelensky dự kiến nhận đợt giải ngân đầu tiên (53 tỉ USD) trong khoảng từ tháng 5 đến tháng 6. Khoản còn lại sẽ được giải ngân trong năm 2027.

Theo thỏa thuận, khoảng 1/3 tổng số tiền này sẽ được dùng để hỗ trợ ngân sách cho chính phủ Ukraine, và phần còn lại sẽ được phân bổ cho quốc phòng, bao gồm mua sắm vũ khí và mở rộng năng lực sản xuất vũ khí nội địa.

Các khoản chi sẽ phụ thuộc vào tiến độ cải cách của Ukraine; bất kỳ sự thụt lùi nào trong chống tham nhũng đều có thể dẫn tới việc tạm dừng hỗ trợ. Đáng chú ý, phần hỗ trợ quân sự sẽ kèm điều kiện “made in Europe”, nhằm ưu tiên tối đa nguồn vốn cho các nhà sản xuất trong khối thay vì doanh nghiệp Mỹ.

Cơ chế vay chung này không có sự tham gia của Hungary, Slovakia và CH Czech. 24 quốc gia thành viên còn lại sẽ phải chi khoảng 3 tỉ euro tiền lãi mỗi năm.

Thay vì sử dụng tài sản bị đóng băng của Ngân hàng Trung ương Nga để bảo lãnh cho khoản vay, các quốc gia thành viên đã chọn một cách tiếp cận thận trọng hơn. Theo đó, giới lãnh đạo châu Âu quyết định họ sẽ tự đi vay tiền để cho Ukraine vay lại. Các nhà lãnh đạo EU đã thống nhất rằng Ukraine sẽ chỉ bắt đầu hoàn trả khoản vay này một khi Nga tiến hành bồi thường chiến tranh.

Những lo ngại về nguy cơ trả đũa từ Nga cũng như các rủi ro pháp lý đã khiến châu Âu quyết định tiếp tục đóng băng các tài sản này cho đến khi Moscow chấm dứt chiến tranh và bồi thường cho những tổn thất đã gây ra tại Ukraine.

Bình luận về gói vay của EU cho Ukraine, ông Maksym Samoiliuk - nhà kinh tế tại viện nghiên cứu Chiến lược Kinh tế (Ukraine) - nhận định khoản vay của EU “có ý nghĩa sống còn vì nó tạo ra không gian tài chính cần thiết để giải quyết các áp lực trong ngân sách quốc phòng của Ukraine”.

Ngân sách Ukraine dự kiến thâm hụt khoảng 43 tỉ USD trong năm 2026. Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng con số này vẫn chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực tế của cuộc chiến với Nga.

EU đã thống nhất khoản vay 106 tỉ USD từ tháng 12-2025, nhưng việc triển khai bị đình trệ nhiều tháng do tranh cãi liên quan đường ống dẫn dầu Druzhba qua Ukraine. Tuyến ống từng phải tạm dừng sau khi Ukraine cho biết bị hư hại do tấn công, trong khi Hungary và Slovakia cáo buộc Kiev cắt nguồn cung có chủ ý. Khoản vay chỉ được “mở khóa” sau khi dòng dầu được khôi phục và hai nước xác nhận nối lại trung chuyển.

Còn nhiều khó khăn

Tuy nhiên, theo hãng tin Bloomberg, cuối tháng 4 vừa qua xuất hiện thông tin EU đang xem xét áp đặt điều kiện chặt chẽ hơn đối với khoản vay dành cho Ukraine, trong đó gắn việc giải ngân với yêu cầu cải cách thuế doanh nghiệp.

Cụ thể, một phần trong gói hỗ trợ dự kiến cấp năm nay, trị giá khoảng 9,8 tỉ USD, có thể chỉ được giải ngân nếu Kiev thực hiện thay đổi chính sách thuế đang gây nhiều tranh cãi.

Trọng tâm tranh cãi là chế độ thuế ưu đãi dành cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ. Hiện các đối tượng này chỉ phải đóng khoảng 5% doanh thu. Giới chức tài chính và các nhà tài trợ quốc tế lập luận chính sách ưu đãi này đang làm thất thu ngân sách thời chiến, tạo cạnh tranh không công bằng và góp phần duy trì khu vực kinh tế ngầm.

Theo đề xuất mới, Ukraine có thể phải áp thuế giá trị gia tăng (VAT) 20% đối với các doanh nghiệp có doanh thu trên 91.000 USD mỗi năm, thay vì tiếp tục hưởng ưu đãi. Bộ Tài chính Ukraine cho rằng nếu cải cách, ngân sách có thể tăng thêm khoảng 907 triệu USD mỗi năm.

Theo Bloomberg, phần viện trợ của EU có nguy cơ bị ảnh hưởng do điều kiện mới chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ trong toàn bộ gói hỗ trợ kéo dài 2 năm và sẽ không ảnh hưởng đến khoản hỗ trợ quốc phòng trọng yếu.

Thông tin trên xuất hiện trong bối cảnh Ukraine đồng thời vận động IMF nới lỏng hoặc trì hoãn các điều kiện tương tự, nhằm sớm nhận thêm nguồn vốn từ chương trình vay riêng hơn 8 tỉ USD.

Đầu năm nay, quốc hội Ukraine bác đề xuất cải cách thuế của Tổng thống Zelensky, trong đó có kế hoạch mở rộng phạm vi áp thuế VAT đối với hàng hóa gửi từ nước ngoài theo yêu cầu của IMF. Ukraine đã lỡ hạn sửa luật vào tháng 3 và phải hoàn tất trước tháng 6 nếu muốn nhận tiếp tiền từ IMF. Đến nay, IMF mới giải ngân 1,5 tỉ USD, còn khoảng 700 triệu USD sắp tới vẫn chưa chắc chắn.

Trong bối cảnh bế tắc tại quốc hội, theo nguồn tin của Bloomberg, Ukraine và IMF đã bàn khả năng trì hoãn áp dụng VAT với hộ kinh doanh khoảng một năm. Dù vậy, IMF vẫn yêu cầu phải thông qua việc siết thuế đối với hàng hóa gửi từ nước ngoài trước tháng 6. Bộ Tài chính Ukraine cho biết sẽ sớm trình dự luật, nhưng khả năng được thông qua được đánh giá là thấp.

Theo Bloomberg, dù có thể trì hoãn trong ngắn hạn, Ukraine cuối cùng vẫn phải cải cách thuế để phù hợp tiêu chuẩn EU trong quá trình gia nhập, bao gồm cắt giảm các ưu đãi hiện hành. Trong lúc đó, các nhà tài trợ quốc tế có thể yêu cầu các biện pháp khác để tăng thu ngân sách và kiểm soát kinh tế phi chính thức.