Dịp đầu năm có rất nhiều lễ hội văn hóa trong cả nước nhưng nhìn đi nhìn lại, nội dung của phần “lễ” có thể khác nhau, còn phần “hội” bao giờ cũng bằng đấy “món”: hát dân ca, đấu vật, chơi cờ người, trình diễn thư pháp... Nhiều lễ hội còn là dịp của các tệ nạn mê tín dị đoan, cờ bạc, chặt chém khách du lịch... Trao đổi với Pháp Luật TP.HCM, giáo sư-tiến sĩ Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, người có nhiều công trình nghiên cứu về các lễ hội, cho biết:
- Chúng ta đang trong tình trạng “cả nước làm lễ hội” rất tốn kém. Lúc nào cũng “ngày hội”, “lễ hội”, “festival”... Thử thống kê xem trong một năm không tháng nào là không có lễ hội, khắp mọi miền đất nước. Có tháng hai, ba lễ hội dồn dập.
Lễ hội nên dành cho cộng đồng địa phương
. Nhiều địa phương tổ chức các lễ hội với mục đích quảng bá du lịch, thu hút đầu tư. ông nghĩ gì về điều này?
+ Các ngày hội truyền thống của các địa phương có ý nghĩa trước hết là đối với các cộng đồng ở địa phương đó. Thí dụ như tổ chức lễ hội ở đền Thánh Gióng, ở Cổ Loa hay lễ hội Đền Hùng... đều phải tính đến lễ hội đó tổ chức cho ai, vì ai. Câu trả lời rất rõ ràng: tổ chức cho cộng đồng ở địa phương trước, rồi hãy tính đến những mục đích “tuyên truyền”, phát triển du lịch, thương mại. Đừng du lịch hóa, thương mại hóa các lễ hội. Hãy để cho cộng đồng địa phương tự làm, tự tổ chức. Chính quyền địa phương, các chuyên gia cũng như các công ty du lịch tham gia vào, làm rùm beng các lễ hội sẽ làm mất đi tính tâm linh, mặt khác sẽ làm nghèo đi bản sắc địa phương. Những chuyên gia, những người đạo diễn lễ hội đôi khi lại theo một bài bản nhất định, vì thế lại làm đơn điệu các lễ hội. Hãy tôn trọng chủ thể văn hóa của các lễ hội. Họ là những người dân, những người cao tuổi am hiểu truyền thống phong tục, những ban quản lý di tích, chính quyền cơ sở. Phải có sự trao đổi, thảo luận và lắng nghe để có được quyết định đúng về việc tổ chức lễ hội sáng tạo, phù hợp với tâm tư, nguyện vọng của người dân.
. Ông nghĩ gì về việc một số người dân lợi dụng lễ hội để phổ biến mê tín dị đoan, thét giá cao cho các dịch vụ du lịch?
+ Chính đây là chỗ thể hiện vai trò của chính quyền và các công ty du lịch. Tại sao ở các nước họ phát triển du lịch rất tốt, đem lại thu nhập cao cho người dân nhưng họ vẫn giữ được những lễ hội mang bản sắc dân tộc? Nếu ngành du lịch tổ chức tốt mạng lưới dịch vụ như phương tiện di chuyển, bãi giữ xe, nơi ăn nghỉ... sẽ vừa mang lại lợi nhuận cho người dân vừa tạo sự thoải mái cho du khách. Phải đem lại lợi nhuận cho chủ thể văn hóa, tuy nhiên cũng phải giáo dục cho họ hiểu họ đang tham gia vào hoạt động văn hóa chứ không phải đang làm kinh tế.
Xây dựng cơ sở pháp lý cho lễ hội
. Dường như ngành du lịch của chúng ta vẫn chưa làm tốt việc này?
+ Đúng như vậy. Phát triển, quảng bá du lịch không phải chỉ là kéo cho được nhiều khách đến với các địa phương, sau đó để khách sợ... một đi không trở lại. Dịp lễ hội thì các công ty du lịch ùn ùn đưa người đến các địa phương, sau đó thì lại biến mất đến kỳ lễ hội năm sau. Thực ra người dân địa phương không thu được gì nhiều, lợi nhuận chủ yếu thuộc về các công ty du lịch. Như vậy là du lịch vẫn còn đang làm theo kiểu chụp giật, khai thác các giá trị văn hóa sẵn có chứ không xây dựng, bảo tồn vốn văn hóa, không tạo ra cơ sở để phát triển lâu dài, cả về điều kiện vật chất cũng như môi trường nhân văn.
. Vậy vai trò các cơ quan văn hóa, chính quyền địa phương trong việc tổ chức các lễ hội sẽ như thế nào?
+ Nhà nước không nên can thiệp vào nội dung của các lễ hội mà nên xây dựng cơ sở pháp lý, cơ chế phối hợp để các lễ hội được tổ chức tốt. Lễ hội hoa Đà Lạt, lễ hội biển, Festival Huế cũng như một số lễ hội sau Tết đều có nguy cơ trở thành những màn “trình diễn” do xa rời cộng đồng, không xuất phát từ nhu cầu nội tại về văn hóa của người dân. Những lễ hội xuất phát từ nhu cầu phát triển du lịch, thương mại hay tuyên truyền thì chúng ta cần thận trọng chứ không nên tổ chức ồ ạt.
Chúng ta chi ra không biết bao nhiêu tiền cho các lễ hội nhưng lại không có công tác đánh giá phản biện. Nhất là nên chú ý đến các cơ quan ngoài cơ quan nhà nước đánh giá độc lập. Đâu có phải cứ chi nhiều tiền cho một lễ hội thì là “hoành tráng”, là “sự kiện tiêu biểu”. Cần quan tâm đến chất lượng thật, điều tra nghiên cứu ý nghĩa của các lễ hội, trước hết là với người dân thì mới có định hướng đúng.
. Xin cảm ơn ông.
NGUYỄN PHƯƠNG
